या लढाईत यशस्वी होण्यासाठी पृथ्वीच्या सभोवती सतत आणि खूप दूरपर्यंत सतत निरीक्षक असणे गरजेचे आहे. जे सध्या काहीसे अवघड आहे. सर्व NEO वर सदासर्वकाळ लक्ष ठेवता यावे म्हणून Chipsats चा वापर करण्याच्या प्रकल्पावर काम चालू होते, पण त्यात तांत्रिक अडचणी आल्या आहेत. या प्रकल्पात सोबतच्या चित्रात दाखविलेले अनेक PCB हे एखाद्या उपग्रहाचे काम करतील. आणि असे असंख्य PCB एका cubesat च्या माध्यमातून अवकाशात भिरकावले जातील. त्यातले कित्येक हरवतील. कित्येक नाश पावतील, पण उरलेले त्यांचे काम करत राहतील अशी संकल्पना आहे. या chipsat च्या अल्प किंमतीमुळे हजारो chipsat एकाच वेळेत अवकाशात सोडणे शक्य व्हावे. याखेरीज केवळ NEO वर लक्ष ठेवण्यासाठी रशियाने नुकताच एक Large Area Telescope उभारला आहे. याची क्षमता इतकी अधिक आहे की पृथ्वीपासुन १ AU इतक्या अंतरावर असलेल्या,५० मीटर इतक्या छोट्या NEO ची माहिती मिळवण्यासाठी याला केवळ ३० सेकंद लागतात.
या लढाईत यशस्वी होण्यासाठी पृथ्वीच्या सभोवती सतत आणि खूप दूरपर्यंत सतत निरीक्षक असणे गरजेचे आहे. जे सध्या काहीसे अवघड आहे. सर्व NEO वर सदासर्वकाळ लक्ष ठेवता यावे म्हणून Chipsats चा वापर करण्याच्या प्रकल्पावर काम चालू होते, पण त्यात तांत्रिक अडचणी आल्या आहेत. या प्रकल्पात सोबतच्या चित्रात दाखविलेले अनेक PCB हे एखाद्या उपग्रहाचे काम करतील. आणि असे असंख्य PCB एका cubesat च्या माध्यमातून अवकाशात भिरकावले जातील. त्यातले कित्येक हरवतील. कित्येक नाश पावतील, पण उरलेले त्यांचे काम करत राहतील अशी संकल्पना आहे. या chipsat च्या अल्प किंमतीमुळे हजारो chipsat एकाच वेळेत अवकाशात सोडणे शक्य व्हावे. याखेरीज केवळ NEO वर लक्ष ठेवण्यासाठी रशियाने नुकताच एक Large Area Telescope उभारला आहे. याची क्षमता इतकी अधिक आहे की पृथ्वीपासुन १ AU इतक्या अंतरावर असलेल्या,५० मीटर इतक्या छोट्या NEO ची माहिती मिळवण्यासाठी याला केवळ ३० सेकंद लागतात.
अमेरिकेचा space guard नावाचा अत्यंत महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प देखील अंशत: कार्यान्वित झाला आहे. पण तरीही हे सर्व सर्वेक्षणाचे उपाय आहेत, जेणेकरून उपाययोजना करण्यास अधिक वेळ मिळावा.
आधीच्या दोन्ही लेखांकात नमूद केलेले सर्व उपाय हे प्रामुख्याने Impact Event घडणार आहे, हे कळल्यानंतर करावयाचे उपाय आहेत. पण पूर्वसिद्धता ठेवणे या दृष्टीने काही उपाययोजना / प्रकल्प चालू आहेत का ? या संदर्भात अधिकृतरित्या अनेक सर्वेक्षणे करण्यात आली आहेत पण प्रत्यक्ष प्रकल्प उभारला गेला असल्यास किंवा उभारणे सुरू असल्यास अथवा तशी योजना असल्यास त्या बाबत, अत्यंत कमी माहिती उपलब्ध आहे. NEO वर आघात करून त्याची दिशा बदलण्याच्या शक्यतेचे एक परीक्षण करावे या हेतूने NASA आणि ESA यांचा एक संयुक्त प्रकल्प बहुदा 2022 साली योजला आहे. तो जर यशस्वी झाला तर या संदर्भात काही ठोस घडेल अशी आशा आहे.
पण तरीही Carl Sagan ने या संदर्भात व्यक्त केलेली भीती ही अत्यंत बोलकी आहे. त्याच्या मतानुसार विचलन या प्रकारातील कोणत्याही उपायाबाबत प्रत्यक्ष आवश्यकता पडल्यावरच निर्मिती व्हावी. याची पूर्वसिद्धता ठेवल्यास व कालांतराने ही उपाययोजना राक्षसी राजकीय महत्त्वाकांक्षा असलेल्या वा अतिलोभी व्यापारीवृत्तीच्या किंवा कुणा अतिकट्टरवादी व्यक्तीच्या हातात पडल्यास, या विचलनाचा उपयोग टक्कर घडवून आणण्यासाठीही वा भीती दाखवून ब्लॅकमेल करण्यासाठीही होऊ शकेल !
या विषयाला वाहिलेली अनेक वैज्ञानिक पुस्तके उपलब्ध आहेत, त्याविषयी कथा, कादंबर्या या माध्यमातूनही विपुल साहित्य उपलब्ध आहे. PC, Video व Game Console या माध्यमातून या विषयावर अनेक Games ही आले होते आणि त्यातील काहींनी चांगला व्यवसायही केला. टीव्ही मालिका आणि चित्रपटांनीही हा विषय अनेकदा हाताळला आहे.
पण विशेष उल्लेख करण्यासारखे दोन चित्रपट आहेत, १९९८ साली आलेले Deep Impact व Armageddon हे दोन विज्ञानपट.
या चित्रपटातून धूमकेतुशी टक्कर हा विषय मनोरंजनाच्या माध्यमातून उत्कृष्ट सादर केला आहे. दोन्ही चित्रपटात, चित्रपटी यशस्वी होण्यासाठी, सर्वांना रुचेल, आवडेल असा मसाला भरलेला होता, तरीही Deep Impact हा वैज्ञानिक तथ्यांच्या दृष्टीकोनातून अधिक चांगला चित्रपट आहे.
१९९८ याच वर्षी Moonfall (Jack McDevitt) आणि Nemesis (Bill Napier) या अनुक्रमे धूमकेतू आणि लघुग्रह यांच्या अनुक्रमे चंद्र व पृथ्वीशी टक्करीविषयी दोन कादंबर्या प्रकाशित झाल्या होत्या.
एकाच वर्षी, मूलत: एकाच विषयाला विविध प्रकाराने सादर करणार्या दोन कादंबर्या आणि दोन चित्रपट येणे हा निव्वळ योगायोग आहे का ? की त्यामागे आपल्याला माहीत नसलेले (किंवा लपवलेले) आणखी काही कारण आहे ?
अळूच्या पानावर पडलेल्या, पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे असलेले, आपले जग अजूनही सुंदर आहे, आणि काळाच्या विशाल पटावर तितकेच क्षणभंगुर.
Voyager 1 ने 6 अब्ज किमी वरुन काढलेले Pale Blue Dot हे छायाचित्र जितके प्रसिद्ध आहे, तितकेच त्या छायाचित्रावरचे Carl Sagan चे
भाष्य देखील. आज इतक्या वर्षांच्या निरंतर शोधानंतरही जेंव्हा दुसरी प्रगत जीवसृष्टी सापडत नाही, मानव सहज वस्ती करू शकेल असा दुसरा ग्रह सापडत नाही, तेंव्हा ते भाष्य अधिकच चटका लावते. अथक प्रयत्नानंतर, स्वत:च्या बुद्धिवैभवाच्या जोरावर मानवाने आजचे प्रगतीचे शिखर गाठले आहे, ते अशा रितीने उद्ध्वस्त होण्यासाठी नक्कीच नव्हे.
Deep Impact मध्ये धूमकेतुला रोखणे किती अवघड आहे, हे लक्षात आल्यावरही प्रेसिडेंटच्या भूमिकेत असलेला Morgan Freeman जेंव्हा 'But I can also promise you this. Life will go on, we will prevail.' असे म्हणतो, त्या वाक्यात दिसणार्या, त्या विजिगीषू, दुर्दम्य आशावादातच मानवी जीवनाच्या, अपराजित अस्तित्वाची बीजे आहेत, असतील.
या लढाईत यशस्वी होण्यासाठी पृथ्वीच्या सभोवती सतत आणि खूप दूरपर्यंत सतत निरीक्षक असणे गरजेचे आहे. जे सध्या काहीसे अवघड आहे. सर्व NEO वर सदासर्वकाळ लक्ष ठेवता यावे म्हणून Chipsats चा वापर करण्याच्या प्रकल्पावर काम चालू होते, पण त्यात तांत्रिक अडचणी आल्या आहेत. या प्रकल्पात सोबतच्या चित्रात दाखविलेले अनेक PCB हे एखाद्या उपग्रहाचे काम करतील. आणि असे असंख्य PCB एका cubesat च्या माध्यमातून अवकाशात भिरकावले जातील. त्यातले कित्येक हरवतील. कित्येक नाश पावतील, पण उरलेले त्यांचे काम करत राहतील अशी संकल्पना आहे. या chipsat च्या अल्प किंमतीमुळे हजारो chipsat एकाच वेळेत अवकाशात सोडणे शक्य व्हावे. याखेरीज केवळ NEO वर लक्ष ठेवण्यासाठी रशियाने नुकताच एक Large Area Telescope उभारला आहे. याची क्षमता इतकी अधिक आहे की पृथ्वीपासुन १ AU इतक्या अंतरावर असलेल्या,५० मीटर इतक्या छोट्या NEO ची माहिती मिळवण्यासाठी याला केवळ ३० सेकंद लागतात.
अमेरिकेचा space guard नावाचा अत्यंत महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प देखील अंशत: कार्यान्वित झाला आहे. पण तरीही हे सर्व सर्वेक्षणाचे उपाय आहेत, जेणेकरून उपाययोजना करण्यास अधिक वेळ मिळावा.
आधीच्या दोन्ही लेखांकात नमूद केलेले सर्व उपाय हे प्रामुख्याने Impact Event घडणार आहे, हे कळल्यानंतर करावयाचे उपाय आहेत. पण पूर्वसिद्धता ठेवणे या दृष्टीने काही उपाययोजना / प्रकल्प चालू आहेत का ? या संदर्भात अधिकृतरित्या अनेक सर्वेक्षणे करण्यात आली आहेत पण प्रत्यक्ष प्रकल्प उभारला गेला असल्यास किंवा उभारणे सुरू असल्यास अथवा तशी योजना असल्यास त्या बाबत, अत्यंत कमी माहिती उपलब्ध आहे. NEO वर आघात करून त्याची दिशा बदलण्याच्या शक्यतेचे एक परीक्षण करावे या हेतूने NASA आणि ESA यांचा एक संयुक्त प्रकल्प बहुदा 2022 साली योजला आहे. तो जर यशस्वी झाला तर या संदर्भात काही ठोस घडेल अशी आशा आहे.
पण तरीही Carl Sagan ने या संदर्भात व्यक्त केलेली भीती ही अत्यंत बोलकी आहे. त्याच्या मतानुसार विचलन या प्रकारातील कोणत्याही उपायाबाबत प्रत्यक्ष आवश्यकता पडल्यावरच निर्मिती व्हावी. याची पूर्वसिद्धता ठेवल्यास व कालांतराने ही उपाययोजना राक्षसी राजकीय महत्त्वाकांक्षा असलेल्या वा अतिलोभी व्यापारीवृत्तीच्या किंवा कुणा अतिकट्टरवादी व्यक्तीच्या हातात पडल्यास, या विचलनाचा उपयोग टक्कर घडवून आणण्यासाठीही वा भीती दाखवून ब्लॅकमेल करण्यासाठीही होऊ शकेल !
या विषयाला वाहिलेली अनेक वैज्ञानिक पुस्तके उपलब्ध आहेत, त्याविषयी कथा, कादंबर्या या माध्यमातूनही विपुल साहित्य उपलब्ध आहे. PC, Video व Game Console या माध्यमातून या विषयावर अनेक Games ही आले होते आणि त्यातील काहींनी चांगला व्यवसायही केला. टीव्ही मालिका आणि चित्रपटांनीही हा विषय अनेकदा हाताळला आहे.
पण विशेष उल्लेख करण्यासारखे दोन चित्रपट आहेत, १९९८ साली आलेले Deep Impact व Armageddon हे दोन विज्ञानपट.
या चित्रपटातून धूमकेतुशी टक्कर हा विषय मनोरंजनाच्या माध्यमातून उत्कृष्ट सादर केला आहे. दोन्ही चित्रपटात, चित्रपटी यशस्वी होण्यासाठी, सर्वांना रुचेल, आवडेल असा मसाला भरलेला होता, तरीही Deep Impact हा वैज्ञानिक तथ्यांच्या दृष्टीकोनातून अधिक चांगला चित्रपट आहे.
१९९८ याच वर्षी Moonfall (Jack McDevitt) आणि Nemesis (Bill Napier) या अनुक्रमे धूमकेतू आणि लघुग्रह यांच्या अनुक्रमे चंद्र व पृथ्वीशी टक्करीविषयी दोन कादंबर्या प्रकाशित झाल्या होत्या.
एकाच वर्षी, मूलत: एकाच विषयाला विविध प्रकाराने सादर करणार्या दोन कादंबर्या आणि दोन चित्रपट येणे हा निव्वळ योगायोग आहे का ? की त्यामागे आपल्याला माहीत नसलेले (किंवा लपवलेले) आणखी काही कारण आहे ?
अळूच्या पानावर पडलेल्या, पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे असलेले, आपले जग अजूनही सुंदर आहे, आणि काळाच्या विशाल पटावर तितकेच क्षणभंगुर.
Voyager 1 ने 6 अब्ज किमी वरुन काढलेले Pale Blue Dot हे छायाचित्र जितके प्रसिद्ध आहे, तितकेच त्या छायाचित्रावरचे Carl Sagan चे
भाष्य देखील. आज इतक्या वर्षांच्या निरंतर शोधानंतरही जेंव्हा दुसरी प्रगत जीवसृष्टी सापडत नाही, मानव सहज वस्ती करू शकेल असा दुसरा ग्रह सापडत नाही, तेंव्हा ते भाष्य अधिकच चटका लावते. अथक प्रयत्नानंतर, स्वत:च्या बुद्धिवैभवाच्या जोरावर मानवाने आजचे प्रगतीचे शिखर गाठले आहे, ते अशा रितीने उद्ध्वस्त होण्यासाठी नक्कीच नव्हे. Deep Impact मध्ये धूमकेतुला रोखणे किती अवघड आहे, हे लक्षात आल्यावरही प्रेसिडेंटच्या भूमिकेत असलेला Morgan Freeman जेंव्हा 'But I can also promise you this. Life will go on, we will prevail.' असे म्हणतो, त्या वाक्यात दिसणार्या, त्या विजिगीषू, दुर्दम्य आशावादातच मानवी जीवनाच्या, अपराजित अस्तित्वाची बीजे आहेत, असतील.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा