आकाशगंगेतील ग्रहांची (संभाव्य) प्रचंड संख्या आणि (अधिकृतरीत्या !) अजूनपर्यंत न सापडलेली परग्रहावरील जीवसृष्टी याचा काही ताळमेळ बसत नाही हे लक्षात घेऊन Enrico Fermi या सुप्रसिद्ध वैज्ञानिकाने Fermi paradox ची मांडणी केली. यात मांडलेले मुद्दे आधीच्या लेखांकात येऊन गेले आहेत आणि ते असे आहेत :
१) आपल्या आकाशगंगेत सूर्याप्रमाणे असलेले अब्जावधी तारे आहेत, आणि ते पृथ्वीपेक्षा अब्जावधी वर्षे आधी निर्माण झाले आहेत.
२) यातील कित्येकांना ग्रहमाला असेल आणि कित्येक ग्रहमालांमध्ये पृथ्वीसारखा ग्रह असेल. यातील अनेक ग्रहांवर पृथ्वीच्या अब्जावधी वर्षे आधी प्रगत, अतिप्रगत जीवसृष्टी निर्माण झाली असेल.
३) दूरदूरचे अवकाशप्रवास, त्यातील कित्येकांच्या अगदी सहज आवाक्यात असतील.
४) या जीवसृष्टींना प्रकाशाचा वेग गाठता आलेला नाही, असे मानले तरीही, आत्तापर्यंत त्यातील अनेकांनी, आपल्या आकाशगंगेच्या एका टोकापासून दुसर्या टोकापर्यंत प्रवास केला असेल, तशी क्षमता प्राप्त केली असेल.
ही चार गृहीतके मांडल्यावर स्वाभाविकच त्यातून निघणारा निष्कर्ष हा आहे की ज्ञात मानवी इतिहासाच्या गेल्या हजारो वर्षात अनेक प्रगत परग्रहवासीयांनी पृथ्वीला भेट दिली असली पाहिजे. आता विरोधाभासाचा प्रश्न उरतो की मग अजूनपर्यंत अशा भेटीचा 'विज्ञानाला पटेल असा' एकही पुरावा का सापडत नाही !?
या विरोधाभासाची अनुमानित उत्तर देणारे अनेक प्रयत्न झाले. त्यातील काही असे आहेत :
१) Drake च्या समीकरणातील न्यूनतम घटकमूल्यांच्या उत्तराप्रमाणे पृथ्वीसारखी दुसरी जीवसृष्टीच सध्यातरी अस्तित्वात नाही.
२) कदाचित दुसर्या ग्रहांवर जीवसृष्टी असेलही, पण ती पुरेशी बुद्धिमान नाही.
३) कदाचित दुसर्या ग्रहांवर बुद्धिमान जीवसृष्टी असेलही, पण ती वैज्ञानिकदृष्ट्या पुरेशी प्रगत नाही.
४) अशी जीवसृष्टी निर्माण झाली असेलही, पण तिने स्वत:चा विनाश करून घेतला आहे किंवा आवाक्याबाहेरील नैसर्गिक कारणांमुळे तिचा विनाश झाला आहे.
५) वैज्ञानिकदृष्ट्या अत्यंत प्रगत जीवसृष्टी निर्माण होऊनही, आपल्या दोघातील प्रचंड अंतरामुळे, आपल्यापर्यंत पोहोचणे हे त्यांच्या अजूनही आवाक्याबाहेर आहे.
६) वैज्ञानिकदृष्ट्या अत्यंत प्रगत जीवसृष्टी निर्माण होऊनही, आपल्यापर्यंत पोहोचणे हे खर्चाच्या दृष्टीने त्यांच्या आवाक्याबाहेरचे आहे.
७) अशा प्रकारचे संदेश पकडण्यासाठी आपल्याकडून आत्तापर्यंत दिला गेलेला वेळ अत्यंत अपुरा आहे किंवा आपण योग्य प्रकारे या संदेशांचा मागोवा घेत नाही आहोत.
८) परग्रहवासीयांकडून आपल्यापर्यंत संदेश पोहोचविण्याचे प्रयत्न हे अत्यंत अपुरे आहेत, किंवा त्यांनी ते कोणत्याही कारणाने थांबविले आहेत किंवा त्यांना आपल्याशी संपर्क साधण्यात किंचितही रस नाही.
९) परग्रहवासी, आपल्यापेक्षा इतके वेगळे आहेत किंवा इतक्या वेगळ्या स्तरावर, मितीत वावरत आहेत की आपण एकमेकांशी संपर्क करणे हे जवळजवळ अशक्य आहे.
१०) ते आपल्याला संदेश पाठवीत होते, पाठवत आहेत पण आपण त्याचे योग्य प्रकारे उत्तर देऊ शकलेलो नाही.
यातला शेवटचे जे अनुमानित उत्तर आहे, त्याच्या कक्षेत मोडेल अशी घटना १५ ऑगस्ट १९७७ रोजी रात्री १० वाजून १६ मिनिटांनी (EST) घडली. Big Ear या नावाने ओळखल्या जाणार्या Ohio State University मधील रेडियो टेलिस्कोपवर, एक संदेश पकडला आणि नोंदला गेला. काही दिवसांनी रेकॉर्ड केलेला डेटा चे निरीक्षण करताना Jerry R. Ehman या वैज्ञानिकाला त्या संदेशातील काही भाग अर्थपूर्ण वाटला आणि त्याने त्या Printout मधील संदेशाच्या भोवती वर्तुळ केले आणि बाजूच्या समासात 'Wow' असा शब्द लिहिला. हाच संदेश पुढे 'Wow Signal' या नावाने सुप्रसिद्ध झाला. हा संदेश साधारण ७२ सेकंदापर्यंत येत होता, पण अथक प्रयत्नांनंतरही, अत्यंत शक्तीशाली टेलिस्कोप व उपकरणे वापरूनही अशा प्रकारचा संदेश पुन्हा पकडण्यात आपल्याला यश आलेले नाही.
यातील 6EQUJ5 या मूल्यांना संदेशतीव्रता आणि वेळ हे अक्ष पकडून आलेख काढला असता 'Normal Distribution' असलेली curve मिळते हे या संदेशाचे प्रथम वैशिष्ट्य आहे.
या व्यतिरिक्त या संदेशाचे दुसरे वैशिष्ट्य होते या संदेशाची वारंवारिता (Frequency).
तीसच्या दशकात असे लक्षात आले की अवकाशातून रेडियो लहरीद्वारे, नियमित स्वरूपात मिळणार्या 'noise' च्या परिमाणात दररोज बदल होत आहे. आणि असेही लक्षात आले की या बदलाचे कारण सूर्य नसून, आपल्या आकाशगंगेचे केंद्र हे आहे. नियमित स्वरूपाची निरीक्षणे आणि अभ्यास यातून १९४४ साली हा निष्कर्ष निघाला की कुठल्याही प्रकारच्या बाह्य ऊर्जाभाराने प्रभावित नसलेल्या हायड्रोजनच्या अणुमधील प्रोटॉन आणि इलेक्ट्रॉन यामध्ये ऊर्जेचे जे आदानप्रदान होते त्यामुळे हा noise निर्माण होतो. आणि या noise ची frequency ही 1420.4058 MHz इतकी असते, जिचे शास्त्रीय परिभाषेतील नाव 'Hydrogen Line' असे ठेवले गेले. वरील 'Wow' संदेशाची, दोन वेगवेगळ्या उपकरणांनी मोजलेली frequency ही या Hydrogen Line च्या खूप जवळ होती आणि तरीही noise पासून वेगळेपणाने उठून दिसेल असा तिचा आलेख होता. पण हा संदेश म्हणजे केवळ एक लहर होती आणि त्यात कुठलाही दुसरा संदेश 'encode' केलेला, दडलेला नव्हता.
थोडक्यात ही curve हे सांगत होती की हा संदेश कुठेतरी जाणिवपूर्वक निर्मिलेला curve आहे. नियमित स्वरूपात मिळणारा noise नाही. पण त्यात
कुठलीही दुसरी माहिती नव्हती हे ही तितकेच खरे. त्या संदेशाचे अचूक मूळ ओळखून काढण्याची क्षमता Big Year या टेलिस्कोपकडे नव्हती. तरीही जो अंदाज बांधला गेला त्याप्रमाणे हा संदेश धनू तारकापुंजातून, पूर्वाषाढा नक्षत्रातून आला होता आणि त्या तारकापुंजाच्या ज्या भागातून हा संदेश आला होता तिथे सर्वात जवळ असणारा तारा होता Tau Sagittarii, आपल्या पासून १२२ प्रकाशवर्षे अंतरावर असणारा. या तार्याला एक जोडीदारही आहे असा कयास आहे, पण हा जोडीदार अजून सापडलेला नाही.
परंतु अशा प्रकारच्या मोठ्या प्रमाणात झालेल्या बहुतेक सर्व प्रयोगात आपली भूमिका ही श्रोत्याची होती, वक्त्याची नाही. थोडक्यात आपण संदेशग्रहण करत आहोत, पण संदेश प्रसारित करत नाही आहोत.
याचा अर्थ असे कोणतेही प्रयत्न आपण केलेच नाहीत असा नव्हे. पण ते अत्यंत तुटपुंजे होते. संदेशांच्या संख्येच्या व मुदतीच्या दृष्टीकोनातूनही आणि एकच संदेश पुन्हा पुन्हा व अवकाशात सर्वत्र पाठविण्याच्या दृष्टीनेही.
अशा प्रकारचा सर्वात जुना पाठविलेला संदेश होता, १९ नोव्हेंबर १९६२ रोजी Morse Code चा वापर करून पाठविलेला रेडियो संदेश. हा संदेश शुक्राच्या दिशेने, रशियातून पाठविण्यात आला. त्यात MIR, LENIN, SSSR या अर्थाचे रशियन भाषेतील शब्द होते ! हा संदेश शुक्राच्या पृष्ठभागावरून परावर्तीत होऊन साधारण साडेचार मिनिटांमध्ये परत मिळाला.
याव्यतिरिक्त रशियाने Cosmic Call 1999 (एकंदर चार तार्यांच्या दिशेने प्रक्षेपण) आणि Cosmic Call 2003 (एकंदर पाच तार्यांच्या दिशेने प्रक्षेपण) हे प्रकल्प अनुक्रमे १९९९ व २००३ साली राबविले होते. या नऊ तार्यांपैकी, सर्वात जवळच्या तार्याला पाठविलेला संदेश तिथे एप्रिल २०३६ मध्ये पोहोचेल तर सर्वात दूरच्या तार्याला पाठविलेला नोव्हेंबर २०६९ मध्ये.
युक्रेन, रशियामधून, ऑगस्ट-सप्टेंबर २००१ मध्ये सहा तार्यांच्या दिशेने पाठविलेला Teen Age Message (TAM) हा 'संगीतमय' संदेश होता. या सहा तार्यांपैकी सर्वात जवळच्या तार्याला जुलै २०४७ मध्ये संदेश मिळेल तर सर्वात दूरच्या तार्याला फेब्रुवारी २०७० मध्ये.
२००८ साली युक्रेन, रशियातून पाठविलेला A Message From Earth हा संदेश हा अधिक विचारपूर्वक पाठविलेला संदेश होता कारण तो अतिशय सुप्रसिद्ध अशा Gliese 581 या (२०.३७ प्रकाशवर्षे दूर), तार्याभोवती फिरणार्या Gliese 581 c या ग्रहाच्या दिशेने पाठविला होता. Gliese 581 c हा habitable zone मध्ये आहे अशी शक्यता काही काळापुरती व्यक्त करण्यात आली होती. हा संदेश तिथे अर्थातच २०२९ मध्ये पोहोचेल.
Across the Universe हा 'संगीतमय' संदेश ४ फेब्रुवारी २००८ रोजी नासा तर्फे स्पेन मधून 'ध्रुव' तार्याच्या दिशेने पाठविण्यात आला . हा संदेश तिथे ४३१ वर्षांनी पोहोचेल आणि यदाकदाचित त्या ध्रुवतार्याला ग्रहमाला असलीच तर त्यांच्याकडुन उत्तर हे किमान ८६२ वर्षांनी येईल. ध्रुवतारा हा महाराक्षसी तारा या गटात मोडत असल्याने त्याच्या ग्रहमालेत जीवसृष्टी असण्याची सध्याची शक्यता ही नगण्य आहे.
HELLO FROM EARTH (HFE) हा आणखी एक संदेश २८ ऑगस्ट २००९ रोजी नासाकडून Gliese 581 च्या दिशेनेच पाठविला होता. वरती म्हटल्याप्रमाणे या तार्याला स्वत:ची ग्रहमाला आहे.
WOW Reply : २०१२ मध्ये Hipparcos 34511 (१५० प्रकाशवर्षे), Hipparcos 33277 (५७ प्रकाशवर्षे) and Hipparcos 43587 (४१ प्रकाशवर्षे) या तीन तार्यांच्या दिशेने 'Wow' संदेशाला उत्तर म्हणून संदेश पाठविण्यात आले.
Lone Signal हा अधिकृतरीत्या पृथ्वीवरून (SETI कडून ) पाठविला गेलेला शेवटचा संदेश (किंबहुना संदेश मालिका) . हे संदेश Gliese 526 या १७.६ प्रकाशवर्षे दूर असणार्या तार्याच्या दिशेने पाठविण्यात आले. प्रकल्पाच्या योजनेनुसार ही विविध तार्यांच्या दिशेने पाठविण्याची अविरत पाठविण्यात येणार्या संदेशांची मालिका असणार होती, पण निधीअभावी हा प्रकल्प काही काळातच बंद पडला (की बंद पाडला गेला ?) .
कंसात लिहीलेल्या बंद पाडला गेला या वाक्यामागे तसेच सबळ कारण आहे. असे संदेश मोठ्या स्तरावर पाठवायचा Lone Signal हा प्रकल्प दीर्घकाळासाठी असरकारी मदतीने कार्यान्वित राहणार होता. याच दरम्यान राजकारणी, वैज्ञानिक आणि इतरही अनेक क्षेत्रातील व्यक्तींनी असे संदेश पाठविण्यातले धोके मांडायला सुरुवात केली. ज्याचा सारांश, परग्रहावरील जीवसृष्टीला आपले अस्तित्व कळवणे हे आपल्यासाठी सुरक्षित ठरेलच असे नाही हा होता. या सुरात कालांतराने Stephen Hawking यांनीही आपला सूर मिळवत आक्षेप घेतला होता.
तदनंतर फेब्रुवारी २०१५ मध्ये झालेल्या चर्वितचर्वणानंतर 'जोपर्यंत वैज्ञानिक, राजकारणी आणि मानवीय स्तरावर या संदर्भात एकमत होत नाही, तो पर्यंत असे संदेश पाठविले जाऊ नयेत यावर एकमत झाले. अजूनपर्यंत तरी हा ठराव निदान कागदावर तरी टिकून आहे. पण तो फार काळ टिकून राहील असे वाटत नाही.
सरकारकडून निधी मिळवण्यात येणार्या अडचणी लक्षात आल्यानंतर खाजगी क्षेत्राकडून यासाठी मोठे प्रोत्साहन मिळाले. Yuri Milner या तंत्रज्ञानात गुंतवणूक करण्यास प्राधान्य देणार्या रशियन उद्योगपतीकडून Breakthrough Initiatives या दीर्घकालीन प्रकल्पाची रूपरेखा आखली गेली आहे. या प्रकल्पात, चार उपप्रकल्प आहेत.
१) Breakthrough Listen :
एका अर्थाने हा प्रकल्प म्हणजे बुद्धिमान जीवसृष्टीकडून येणारे संदेश शोधण्याच्या, SETI च्या प्रकल्पाचे खाजगी रूप आहे. या प्रकल्पासाठी १० कोटी डॉलरची तरतूद करण्यात आली आहे. तसेच या प्रकल्पासाठी उत्तम क्षमतेचे रेडियो टेलिस्कोप दरवर्षी हजारो तासांसाठी उपलब्ध होऊ शकतील याची देखील काळजी घेण्यात आली आहे. जानेवारी २०१६ मध्ये या प्रकल्पाची अधिकृत सुरुवात झाली आणि किमान १० वर्षे हा प्रकल्प सुरू राहील असा अंदाज आहे.
२) Breakthrough Message : परग्रहवासीयांसाठी संदेश प्रक्षेपित करण्यासाठीचा हा प्रकल्प प्रत्यक्षात येण्यासाठी, वर म्हटल्याप्रमाणे, सर्वांचे एकमत आवश्यक आहे. पण अशा प्रकारच्या डिजिटल संदेशाची रचना करण्यासाठी मध्यंतरी, एकंदर १० लक्ष डॉलरची बक्षिसे असणारी एक स्पर्धा मात्र घोषित करण्यात आली आहे. हा संदेश, पृथ्वी आणि मानवी संस्कृती यांचे उत्तमप्रकारे प्रतिनिधित्व करणारा असावा अशी अपेक्षा आहे.
३) Breakthrough Starshot : प्रकाशाच्या वेगाच्या १५ ते २० टक्के (साधारण पंचेचाळीस ते साठ हजार किमी प्रति सेकंद !) इतक्या प्रचंड वेगाने, एका अवकाशयानाने, सूर्याला सर्वात जवळ असणार्या Alpha Centauri या तार्याच्या परिसरात, २० ते ३० वर्षात पोहोचणे आणि साडेचार वर्षाच्या आत तिथून पाठविलेला संदेश पृथ्वीवर मिळणे हे या प्रकल्पाचे उद्दीष्ट आहे. या प्रकल्पासाठी देखील १० कोटी डॉलरची आरंभीची तरतूद आहे आणि प्रकल्पाचा खर्च ५ अब्ज डॉलरच्याही वर जाईल असा अंदाज आहे. एप्रिल २०१६ मध्ये या प्रकल्पाच्या कामास सुरुवातही झाली आहे. इतक्या मोठ्या प्रवासासाठी वापरले जाणारे यान मात्र विशाल नसून तो १ सें.मी आकाराच्या साधारण १००० यानांचा समूह असणार आहे !
४) Breakthrough Watch : पृथ्वीपासून २० प्रकाशवर्षे अंतराच्या आत असणार्या तार्यांच्या ग्रहमाला शोधून, त्या ग्रहांवर जीवसृष्टी आहे अथवा
नाही याचा पृथ्वीवरून वेध घेणे हे या प्रकल्पाचे उद्दीष्ट आहे. त्यासाठी आवश्यक असणारे संशोधन करणे वा आवश्यक त्या सर्व यंत्रणा उभारणे या गोष्टी या प्रकल्पाचा भाग आहेत.
आपल्याकडील संदेश पाठविण्याच्या बाबतीतील घटना लक्षात घेतल्या की दुसर्या सृष्टीकडून आपल्याला संदेश का मिळत नाही आहेत हे लक्षात येते. नाही का ? :-)
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा