Impact Event - (भाग ६ / ६)

डायनोसॉर नष्ट होणे (Chicxulub crater - मेक्सिको , निर्माणाच्या वेळी १८० किमी व्यास, २० किमी खोल) ही आपल्याला 'ज्ञात' असलेली आणि जिचे परिणाम 'दृग्गोच्चर' आहेत, असे आपण म्हणू शकतो, अशी सर्वात मोठी Impact Event ची घटना आहे यात शंका नाही. पण डायनोसॉर नष्ट होणे ही बहुदा Impact Event ची एक मालिका असावी असा अंदाज आहे . साधारण ६.६ कोटी वर्षांपूर्वी घडलेली. पण त्यापूर्वीही बर्‍याच आधी आणि त्यानंतरही अनेकदा अशा घटना घडल्या आहेत असे वैज्ञानिकांचे म्हणणे आहे. Suavjärvi crater (रशिया) हे उपलब्ध माहितीनुसार पृथ्वीवरचे सर्वात जुने आघात विवर (Impact Crater) आहे. अंदाजे २.४ अब्ज वर्षे जुने. या विवराचा व्यास जेंव्हा निर्माण झाले तेंव्हा तुलनेने लहान होता. फक्त 16 किमी ! तर पृथ्वीवरचे सर्वात मोठे आघात विवर Vredefort crater(द. आफ्रिका) हे जेंव्हा निर्माण झाले तेंव्हा तब्बल ३०० किमी चे होते असे मानले जाते.


भारतात एकंदर चार आघात विवरे आहेत. त्यातील दोन सर्वमान्य आहेत, Lonar crater, महाराष्ट्र आणि Dhala crater, मध्यप्रदेश . इतर दोन आघात विवरांना अजूनतरी मान्यता मिळालेली नाही. त्यातील एक आहे रामगढ के शोले अर्थात Ramgarh crater, राजस्थान आणि दुसरे Shiva crater अर्थात 'Mumbai High'.




पौराणिक ग्रंथांचा, महाभारताचा विचार केला तरी असे काही उल्लेख आढळतात.

कार्तिकेयाच्या जन्माची पुढील लिंकमधील कथा, ही एका Impact Event ची कथा असण्याची शक्यता वाटते.
http://www.apamnapat.com/art…/030Shiva-BirthOfKartikeya.html


द्वारकेच्या बुडण्यामागे सुनामी (की त्सुनामी ?) असावी अशी शक्यता वर्तविण्यात येते. ही सुनामी भूकंपामुळे निर्माण झाली की एखाद्या Impact Event मुळे की एखाद्या NEO च्या पृथ्वीच्या जवळून जाण्यामुळे याविषयी पुरेशी माहिती उपलब्ध नाही. पण द्वारका बुडणार आहे याविषयी श्रीकृष्णास आधीच कळले होते / माहीत होते असे भागवतातील काही श्लोक सूचित करतात असे वाटते. महाभारतात मौसलपर्वात आकाशात आणि जमिनीवर घडणार्‍या विपरीत गोष्टींचे उल्लेख आहेत, तसेच भागवतातही आकाशात घडणार्‍या गोष्टींचा, उत्पातांचा उल्लेख आहे.
हे सर्व उल्लेख लवकरच घडणार्‍या Impact Event मुळे असावेत का ? शक्यता नाकारता येत नाही.

एखाद्या NEO च्या पृथ्वीच्या जवळून जाण्यामुळे सुनामी येऊ शकते का ? असे निश्चित म्हणता येणार नाही, पण Apophis २१ डिसेंबर २००४ रोजी पृथ्वीजवळून गेला आणि सुमात्रात झालेला मोठा भूकंप व पाठोपाठची महाभयंकर सुनामी या घटना २६ डिसेंबर रोजी घडल्या.

सर्वात अलीकडची Impact Event ही १५ सप्टेंबर २००७ रोजी Carancas या पेरु देशातील छोट्याशा गावाजवळ घडली. यातून निर्माण झालेले विवर हे अगदीच छोटे म्हणजे १३ मी रुंद आणि ४.५ मी खोल होते. साधारण १ किमी परिघातील अनेक घरांच्या काचा फुटल्या. पण विशेष नोंद घेण्याची गोष्ट म्हणजे या घटनेनंतर या विवराला भेट देणार्‍या ६०० लोकांपैकी, अनेकजण तात्काळ व काही जण कालांतराने वेगवेगळी लक्षणे दाखविणार्‍या कारणांनी आजारी पडले. त्यात काही पोलिस अधिकार्‍यांचाही समावेश होता. कालांतराने पेरु सरकारकडून या सर्व आजारांचे कारण, आर्सेनिकची विषबाधा असे सांगितले गेले.

Tunguska event ही सगळ्यात पहिली स्थळ, काळ, वेळेसह नोंदलेली घटना. बहुसंख्य वैज्ञानिक आज ही घटना लघुग्रह किंवा छोट्या धूमकेतूच्या टक्करीमुळे झाली होती असे मानतात. ही घटना सुदैवाने, सायबेरियातील एका जंगलात घडली.जवळजवळ २००० चौ किमी इतक्या मोठ्या क्षेत्रफळातील अंदाजे ८ कोटी झाडे जमीनदोस्त झाली.

आधीच्या लेखांकात विविध सर्वेक्षणे व संभाव्य उपाय यांचा एक आढावा घेतला होता. याबाबत कदाचित मनाची शक्ती (अंतर्ज्ञान वा तत्सम अध्यात्मिक मार्ग) वापरुन याचा मागोवा घेता येईलही. पण त्यादृष्टीने विस्तृत प्रयत्न झाल्याचे वाचनात नाही. पण यापेक्षा स्वाभाविक असलेले, या संदर्भात भाकीत करू शकेल असे एक साधन आहे मेदिनीय ज्योतिष (पृथ्वीवरील घटनांचे फलज्योतिष). पण याचाही अशा प्रकारच्या Impact Event साठी विशेष उपयोग झाल्याचे माझ्या वाचनात नाही. याला कदाचित 'आपण घबराट पसरविण्यास कारणीभूत होऊ नये' हा दृष्टीकोन असण्याची शक्यता असू शकेल.

सर्वसाधारणत: एखाद्या राष्ट्राची कुंडली ही त्या राष्ट्राच्या निर्मिती वा तत्सम घटनेला आधारभूत धरून बनवली जाते, अशी कुंडली बनवताना सर्वसाधारणत: त्या राष्ट्राची त्यावेळेची राजधानी हे स्थळ मानले जाते आणि त्या कुंडलीचा उपयोग त्या राष्ट्राचे भविष्य वर्तविण्यासाठी केला जातो. पण नैसर्गिक आपत्ती वा तत्सम घटनांबाबत भविष्य वर्तविण्यासाठी, विवक्षित ठिकाणांची अमावास्या संक्रमण पत्रिका मांडणे व तिचा उपयोग करून पुढील अमावास्येपर्यंतच्या काळाचे भविष्य वर्तविणे ही पद्धत मला अधिक भावते. निसर्ग राष्ट्रांच्या मानवनिर्मित सीमांना जुमानत नाही !

पुढे काही Impact Event किंवा (टळलेल्या Impact Event) ची एक यादी आणि मला जाणवलेल्या काही गोष्टी नमूद केल्या आहेत. अधिक अभ्यासासाठी याचा उपयोग व्हावा. बुध, राहू व हर्षल यांचे परस्पर संबंध, तसेच गुरु व मंगळ यांचे परस्परसंबंध अधिक दिसतात. अर्थात उपलब्ध data हा संख्यात्मकदृष्ट्या अत्यंत अपुरा आहे आणि निष्कर्ष काढण्याची घाई योग्य नव्हे. इतर Impact Event चा data उपलब्ध असल्यास त्यांचा अभ्यास आवश्यक आहे.

पण राहुचा अनेक ठिकाणी आलेला संबंध पाहता, विशोंत्तरी महादशेतील मंगळ, राहू, गुरु या क्रमाचा आणि मंगळ आणि गुरु यांच्यामधील लघुग्रहांच्या पट्ट्याचा काही संबंध आहे की काय असा विचार मनास स्पर्शून गेला.

अभ्यासकांनी, जाणकारांनी स्वत:ची मते अवश्य नोंदवावीत.

======= १ =======
Tunguska event ही सगळ्यात पहिली स्थळ, काळ, वेळेसह नोंदलेली घटना.
दिनांक : ३० जून १९०८
स्थळ : Tunguska Event Location, Russia 101E57 60N55,
वेळ : ७:१५ (Local Time) (TimeZone 09:00 East of GMT)
[ बुध (वक्री) युती शुक्र (वक्री) युती नेपच्यून ] प्रतियोग हर्षल (वक्री) हा सहज लक्षात येणारा तुलनेने दुर्मिळ योग.
कर्केत वर्गोत्तम मंगळ - मिथुनेत वर्गोत्तम चंद्र युती. , गुरु कर्केत पण मकर नवमांशी.
Tunguska event पूर्वीच्या अमावास्येला खग्रास सूर्यग्रहण होते, पण रशियात दिसणार नव्हते.
वरील स्थानावर अमावस्या संक्रमण पत्रिकेत (29 जून 1908, 01:32:01), अमावस्या ही चतुर्थ भावात पडली होती.
(बुध युती नेपच्यून) प्रतियोग हर्षल (वक्री), कर्केत वर्गोत्तम मंगळ, गुरु कर्केत पण मकर नवमांशी. राहूही मकर नवमांशी
=======

======= २ =======
Sikhote-Alin meteorite 1947. एक धातूप्रधान उल्का दक्षिण-पूर्व रशियात कोसळली. जमिनीवर आपटून शकले झाल्यानंतर त्या शकलांचे एकत्रित अंदाजे वजन हे तब्बल ७० टन होते.
या उल्कापाताचा प्रकाश आणि आवाज हा जवळजवळ 300 किमी पर्यंत जाणवला. यातून निर्माण झालेली धूम्ररेषा ही सुमारे 32 किमी लांबीची होती.
दिनांक : १२ फेब्रुवारी १९४७
स्थळ : Sikhote-Alin meteorite Location (134E39, 46N09)
वेळ : १०:३० (TimeZone 10:00 East of GMT)
बुध - शुक्र लाभयोग, बुध - राहू केंद्रयोग
नवमांशात शुक्र, गुरु, मंगळ कर्केत, नवमांशात बुध व हर्षल समोरासमोर
वरील स्थानावर Sikhote-Alin meteorite पूर्वीच्या अमावस्या संक्रमण पत्रिकेत (22 जानेवरी 1947 18:35) अमावास्या बुधयुक्त, मंगळ अमावास्येच्या 4 अंश मागे. मंगळ - गुरु लाभयोग (३°+)
=======

======= ३ =======
1972 Great Daylight Fireball ही, आकाशातून भरदिवसा एक उल्कापिंड (की लघुग्रह ?) वातावरणाशी घर्षण होऊन जळताना, प्रचंड आवाज करत, प्रवास करताना दिसल्याची घटना आहे. हा उल्कापिंड Utah च्या आकाशातून कॅनडाच्या दिशेने पृथ्वीपासून साधारण 57 किमी अंतरावरून गेला. त्यावेळी याच्या कक्षेत पृथ्वीने बदल घडवून आणला. ऑगस्ट 1997 मध्ये हाच लघुग्रह पुन्हा, पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून 73 किमी ते 57 किमी असा घसरत आणि पुन्हा वरच्या दिशेने चढत एखाद्या हायपरबोला प्रमाणे गेल्याचे एका उपग्रहाने टिपले होते. ऑगस्ट 1997 ची अधिक माहिती उपलब्ध होऊ शकली नाही.
दिनांक : १० ऑगस्ट १९७२
स्थळ : Salt Lake City, Utah
वेळ : १४:३० (MST)
गुरु धनूत, मंगळ - गुरु (वक्री) नवपंचम, बुध (वक्री) - हर्षल लाभयोग, रवी - शनि लाभयोग,
शुक्र - नेपच्यून (वक्री) षडाष्टक
नवमांशात शुक्र, राहू समोर हर्षल
वरील स्थानावर 1972 Great Daylight Fireball पूर्वीच्या अमावस्या संक्रमण पत्रिकेत (८ ऑगस्ट १९७२, २३:२६:२६) ची अमावास्या, वक्री बुधयुक्त, अमावास्या शनीच्या लाभ योगात. बुध लाभयोग हर्षल, गुरु (वक्री) नवपंचम मंगळ
नवमांशात अमावास्या, बुध, राहू एकत्र, हर्षल त्यांच्या समोर.
२६ जुलै १९७२ ला खंडग्रास चंद्रग्रहण होते.
=======

======= ४ =======
Carancas Meteor चा वर उल्लेख आला आहे. यातून निर्माण झालेले विवर हे अगदीच छोटे म्हणजे १३ मी रुंद आणि ४.५ मी खोल होते.
दिनांक : १५ सप्टेंबर २००७
स्थळ : Carancas Meteor Location (69W03, 16S40)
वेळ : ११:४०:१४ (TimeZone 05:00 West of GMT)
बुध षडाष्टक हर्षल (वक्री), गुरुची मंगळावर सातवी दृष्टी आहे, पण प्रतियोग नाही.
नवमांशात बुध व राहू समोरासमोर
वरील स्थानावर Carancas Meteor पूर्वीच्या अमावस्या संक्रमण पत्रिकेत (११ सप्टेंबर २००७, ०७:४४:५५) , अमावास्या हर्षलच्या प्रतियोगात. बुध-राहू षडाष्टक (३°+)
गुरुची मंगळावर सातवी दृष्टी आहे, पण प्रतियोग नाही.
=======

======= ५ =======
Chelyabinsk meteor या अशनीचा फेब्रुवारी 2013 मध्ये Southern Ural region च्या आकाशात स्फोट झाला (जमिनीवर प्रत्यक्ष आघात झाला नाही) . सुमारे 100 किमी इतक्या दूर अंतरावरूनही दिसलेल्या या अशनीमुळे सुमारे 1500 लोक जखमी झाले आणि त्याच्या shockwaves मुळे साधारण 3 कोटी अमेरिकन डॉलर इतके नुकसान झाले,
दिनांक : १५ फेब्रुवारी २०१३
स्थळ : Chelyabinsk meteor Location (61E25, 55N09)
वेळ : ०९:२० (YEKT)
मंगळ - गुरु लाभयोग (३°+), मंगळ-बुध युती (४°), रवि - चंद्र लाभयोग, मंगळ लाभयोग , मंगळ नवपंचम प्लूटो.
नवमांशात चंद्र, बुध, गुरु एकत्र, रवि व हर्षल समोर.
वरील स्थानावर Chelyabinsk meteor पूर्वीच्या अमावस्या संक्रमण पत्रिकेत (१० फेब्रुवारी २०१३ १२:२०:४३) गुरुच्या केंद्रयोगात मंगळ-बुध युती होती, नेपच्यून जवळ. अमावास्या राहुच्या केंद्रयोगात.
=======

Impact Event - (भाग ५ / ६)

या लढाईत यशस्वी होण्यासाठी पृथ्वीच्या सभोवती सतत आणि खूप दूरपर्यंत सतत निरीक्षक असणे गरजेचे आहे. जे सध्या काहीसे अवघड आहे. सर्व NEO वर सदासर्वकाळ लक्ष ठेवता यावे म्हणून Chipsats चा वापर करण्याच्या प्रकल्पावर काम चालू होते, पण त्यात तांत्रिक अडचणी आल्या आहेत. या प्रकल्पात  सोबतच्या चित्रात दाखविलेले अनेक PCB हे एखाद्या उपग्रहाचे काम करतील. आणि असे असंख्य PCB एका cubesat च्या माध्यमातून अवकाशात भिरकावले जातील.  त्यातले कित्येक हरवतील. कित्येक नाश पावतील, पण उरलेले त्यांचे काम करत राहतील अशी संकल्पना आहे.  या chipsat च्या अल्प किंमतीमुळे हजारो chipsat एकाच वेळेत अवकाशात सोडणे शक्य व्हावे. याखेरीज केवळ NEO वर लक्ष ठेवण्यासाठी रशियाने नुकताच एक Large Area Telescope उभारला आहे. याची क्षमता इतकी अधिक आहे की पृथ्वीपासुन १ AU इतक्या अंतरावर असलेल्या,५० मीटर इतक्या छोट्या NEO ची माहिती मिळवण्यासाठी याला केवळ ३० सेकंद लागतात. 

या लढाईत यशस्वी होण्यासाठी पृथ्वीच्या सभोवती सतत आणि खूप दूरपर्यंत सतत निरीक्षक असणे गरजेचे आहे. जे सध्या काहीसे अवघड आहे. सर्व NEO वर सदासर्वकाळ लक्ष ठेवता यावे म्हणून Chipsats चा वापर करण्याच्या प्रकल्पावर काम चालू होते, पण त्यात तांत्रिक अडचणी आल्या आहेत. या प्रकल्पात  सोबतच्या चित्रात दाखविलेले अनेक PCB हे एखाद्या उपग्रहाचे काम करतील. आणि असे असंख्य PCB एका cubesat च्या माध्यमातून अवकाशात भिरकावले जातील.  त्यातले कित्येक हरवतील. कित्येक नाश पावतील, पण उरलेले त्यांचे काम करत राहतील अशी संकल्पना आहे.  या chipsat च्या अल्प किंमतीमुळे हजारो chipsat एकाच वेळेत अवकाशात सोडणे शक्य व्हावे. याखेरीज केवळ NEO वर लक्ष ठेवण्यासाठी रशियाने नुकताच एक Large Area Telescope उभारला आहे. याची क्षमता इतकी अधिक आहे की पृथ्वीपासुन १ AU इतक्या अंतरावर असलेल्या,५० मीटर इतक्या छोट्या NEO ची माहिती मिळवण्यासाठी याला केवळ ३० सेकंद लागतात. 

अमेरिकेचा space guard नावाचा अत्यंत महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प देखील अंशत: कार्यान्वित झाला आहे.  पण तरीही हे सर्व सर्वेक्षणाचे उपाय आहेत,  जेणेकरून उपाययोजना करण्यास अधिक वेळ मिळावा.

आधीच्या दोन्ही लेखांकात नमूद केलेले सर्व उपाय हे प्रामुख्याने Impact Event घडणार आहे,  हे कळल्यानंतर करावयाचे उपाय आहेत. पण पूर्वसिद्धता ठेवणे या दृष्टीने काही उपाययोजना / प्रकल्प  चालू आहेत का ?  या संदर्भात अधिकृतरित्या अनेक सर्वेक्षणे करण्यात आली आहेत पण प्रत्यक्ष प्रकल्प उभारला गेला असल्यास किंवा उभारणे सुरू असल्यास अथवा तशी योजना असल्यास त्या बाबत, अत्यंत कमी माहिती उपलब्ध आहे. NEO वर आघात करून  त्याची दिशा बदलण्याच्या शक्यतेचे एक परीक्षण करावे या हेतूने NASA आणि ESA यांचा एक संयुक्त प्रकल्प बहुदा 2022 साली योजला आहे. तो जर यशस्वी झाला तर या संदर्भात काही ठोस घडेल अशी आशा आहे.

पण तरीही Carl Sagan ने या संदर्भात व्यक्त केलेली भीती ही अत्यंत बोलकी आहे. त्याच्या मतानुसार विचलन या प्रकारातील कोणत्याही उपायाबाबत प्रत्यक्ष आवश्यकता पडल्यावरच निर्मिती व्हावी. याची पूर्वसिद्धता ठेवल्यास व कालांतराने ही उपाययोजना राक्षसी राजकीय महत्त्वाकांक्षा असलेल्या वा अतिलोभी व्यापारीवृत्तीच्या किंवा कुणा अतिकट्टरवादी व्यक्तीच्या हातात पडल्यास, या विचलनाचा उपयोग टक्कर घडवून आणण्यासाठीही वा भीती दाखवून ब्लॅकमेल करण्यासाठीही होऊ शकेल !

या विषयाला वाहिलेली अनेक वैज्ञानिक पुस्तके उपलब्ध आहेत, त्याविषयी कथा, कादंबर्‍या या माध्यमातूनही विपुल साहित्य उपलब्ध आहे. PC, Video व Game Console या माध्यमातून या विषयावर अनेक Games ही आले होते आणि त्यातील काहींनी चांगला व्यवसायही केला. टीव्ही मालिका आणि चित्रपटांनीही हा विषय अनेकदा हाताळला आहे.

पण विशेष उल्लेख करण्यासारखे दोन चित्रपट आहेत, १९९८ साली आलेले Deep Impact व Armageddon हे दोन विज्ञानपट.

 या चित्रपटातून धूमकेतुशी टक्कर हा विषय मनोरंजनाच्या माध्यमातून उत्कृष्ट सादर केला आहे. दोन्ही चित्रपटात, चित्रपटी यशस्वी होण्यासाठी, सर्वांना रुचेल, आवडेल असा मसाला भरलेला होता, तरीही Deep Impact हा वैज्ञानिक तथ्यांच्या दृष्टीकोनातून अधिक चांगला चित्रपट आहे.


१९९८ याच वर्षी Moonfall (Jack McDevitt) आणि Nemesis (Bill Napier) या अनुक्रमे धूमकेतू आणि लघुग्रह यांच्या अनुक्रमे चंद्र व पृथ्वीशी टक्करीविषयी दोन कादंबर्‍या प्रकाशित झाल्या होत्या.

एकाच वर्षी, मूलत: एकाच विषयाला विविध प्रकाराने सादर करणार्‍या दोन कादंबर्‍या आणि दोन चित्रपट येणे हा निव्वळ योगायोग आहे का ? की त्यामागे आपल्याला माहीत नसलेले (किंवा लपवलेले) आणखी काही कारण आहे ?

अळूच्या पानावर पडलेल्या, पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे असलेले, आपले जग अजूनही सुंदर आहे, आणि काळाच्या विशाल पटावर तितकेच क्षणभंगुर.

Voyager 1 ने 6 अब्ज किमी वरुन काढलेले Pale Blue Dot हे छायाचित्र जितके प्रसिद्ध आहे, तितकेच त्या छायाचित्रावरचे Carl Sagan चे
भाष्य देखील. आज इतक्या वर्षांच्या निरंतर शोधानंतरही जेंव्हा दुसरी प्रगत जीवसृष्टी सापडत नाही, मानव सहज वस्ती करू शकेल असा दुसरा ग्रह सापडत नाही, तेंव्हा ते भाष्य अधिकच चटका लावते. अथक प्रयत्नानंतर, स्वत:च्या बुद्धिवैभवाच्या जोरावर मानवाने आजचे प्रगतीचे शिखर गाठले आहे, ते अशा रितीने उद्ध्वस्त होण्यासाठी नक्कीच नव्हे.

Deep Impact मध्ये धूमकेतुला रोखणे किती अवघड आहे, हे लक्षात आल्यावरही प्रेसिडेंटच्या भूमिकेत असलेला Morgan Freeman जेंव्हा 'But I can also promise you this. Life will go on, we will prevail.' असे म्हणतो, त्या वाक्यात दिसणार्‍या, त्या विजिगीषू, दुर्दम्य आशावादातच मानवी जीवनाच्या, अपराजित अस्तित्वाची बीजे आहेत, असतील.

Impact Event - (भाग ४ / ६)

तिसरा अल्पसंभाव्य आणि पण काहीसा अभिनव असा विचलन पद्धतीचा उपाय आहे,  gravity tractors. थोडक्यात गुरुत्वाकर्षणाच्या नियमांचा उपयोग करून, प्रत्यक्ष स्पर्श न करता, एखाद्या  NEO ला tow केलेल्या कार प्रमाणे खेचून नेण्याचा उपाय.  हे न्यूटनच्या सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षणाच्या सिद्धांतानुसार घडते व यासाठी मानवनिर्मित अंतराळयान हे ट्रॅक्टरचे काम करते. अर्थातच अंतराळयानाचे वस्तुमान हे कुठल्याही NEO पेक्षा प्रचंड कमी असल्याने हा खूप दीर्घकाळ चालणारा उपाय आहे. त्यामुळे यात प्रचंड इंधन तर लागेलच, शिवाय अशा NEO ला विचलित करण्यासाठी,  तिच्यासंबंधी सूचनाही खूप लवकर मिळायला हवी, जेणेकरून अशा यानाची निर्मिती होऊन, ते वेळेवर त्या NEO जवळ पोहोचू शकेल.  याव्यतिरिक्त या उपायात आणखी एक गोम आहे, ती म्हणजे त्या NEO चे पृथ्वीवरील संभाव्य आघातस्थान हे हळूहळू एका देशातून सरकत सरकत दुसर्‍या देशात जात, शेवटी पृथ्वीच्या बाहेर जाईल, आणि त्यामुळेच या उपायाला एक आंतरराष्ट्रीय राजकारणाची किनारही आहे !

विशेषत: कर्ब प्रधान  NEO साठी आणखी एक उपाय सुचविला गेला आहे, तो म्हणजे त्या NEO वर विवर तयार करून (आघात वा अन्य मार्गाने) अंतर्भागातील वायु, पाणी वा त्या आघाताद्वारे तयार होणार्‍या द्रव वा वायुचे उत्सर्जन होऊ देणे. या उपायात अंतर्द्रव्याचे उत्सर्जन किंवा निचरा वेगाने होऊन, NEO मूळ कक्षेपासून विचलित होते व धोका टाळू शकतो. मात्र हा उपाय काहीसा धोकादायकही आहे, अशासाठी की अंतर्द्रव्याचा निचरा होऊ लागल्यावर NEO ची गती नियंत्रित राखणे शक्य होईलच असे नाही. आणि त्यामुळे त्याच्या संभाव्य कक्षेविषयी कोणतेही अनुमान बांधणे शक्य होणार नाही.  मात्र या प्रकारात  NEO चे वस्तुमान कमी होत जात असल्यामुळे त्याच्या टक्करीतून होणारा धोकाही त्याच प्रमाणात कमी होत जातो.


प्रगत होत जाणार्‍या तंत्रज्ञांनासोबत विचलन हे तुलनेने अधिक सुलभ आहे हे लक्षात आल्यामुळे त्या संदर्भात आणखीही उपाय सुचविण्यात आले आहेत.

त्यामध्ये NEO च्या जवळून एखाद्या यानाने प्रवास करणे व त्या यानातून NEO वर आयनांच्या प्रवाहाचा सुनियंत्रित मारा करणे किंवा अतिशय शक्तीशाली लेसर किरणांचा लक्ष्यभेदी मारा करणे हे उपायही सुचविले गेले आहेत.



तीव्र सौरऊर्जेचा दीर्घकाळ वापर करून, NEO च्या पृष्ठभागावरील पदार्थांचे 'बाष्पीभवन' करणे हा ही उपाय सुचविला गेला आहे, पण हा उपाय यशस्वी होण्यासाठी शक्तीशाली आरसे / भिंगे बसवलेल्या अंतराळस्थानकाची वा यानाची निर्मिती गरजेची आहे.

या व्यतिरिक्तही कागदावर 'आकर्षक' वाटणारे, दुसरे काही आश्चर्यकारक उपायही सुचविले गेले आहेत :-)  त्यातील काही असे आहेत

१) सूर्यप्रकाश मोठ्या प्रमाणात परावर्तीत करणार्‍या प्लॅस्टिक आवरणांनी संपूर्ण NEO आच्छादित करणे, जेणेकरून गतिज उर्जेत बदल होऊन विचलन व्हावे.
२) संपूर्ण NEO वर titanium dioxide सारख्या शुभ्र किंवा काजळीसारख्या काळ्या द्रव्याची फवारणी करणे व त्यायोगे शोषल्या जाणार्‍या आणि परावर्तीत होणार्‍या किरणोत्सर्जानाच्या मानात बदल घडवून, त्याचे विचलन घडवून आणणे.
३) NEO च्या मार्गात वाफेचा अतिप्रचंड ढग निर्माण करून ठेवणे, जेणेकरून त्याचा वेग कमी होऊन, तो टक्कर होणार्‍या संभाव्य जागी (पृथ्वी निघून गेल्यावर) उशिरा पोहोचेल.
४) विशेषत: धातुप्रधान (निकेल-लोह) NEO साठी, त्याच्या मार्गात मोठा (तारांची भेंडोळी वापरुन) विद्युतचुंबक निर्माण करून ठेवणे. जेणेकरून NEO चा विनाश वा विचलन घडून येईल.
५) त्या NEO वर अनेक यंत्रमानव उतरवणे आणि त्यांचा उपयोग करून ती NEO कुरतडत संपविणे.
६) कार्बन-फायबर चे जाळे निर्माण करून ते NEO च्या वाटेत पसरवणे. (याचा उपयोग भविष्यात mining साठीही होऊ शकतो !)

संभाव्य धोका टाळण्यासाठी, मानवी कल्पनाशक्ती किती अचाट विचार करू शकते याची साक्ष वरील उपाय देतात.

या व अशा अनेक उपायांची वर्गवारी करण्यात येते आणि कुठल्या प्रकारची NEO आहे , टक्कर टाळण्यासाठी किती कालावधी उपलब्ध आहे, त्याला लागणारा खर्च, उपाय यशस्वी होण्याची शक्यता या व अशा अनेक घटकांचा वापर करून, computer simulation च्या माध्यमातून त्यांचा अभ्यास होतो. या संदर्भातील संशोधन अनेकदा प्रकाशित होत असते पण शेवटी अनेक गोष्टी या कागदावरच राहतात. कित्येक वेळेस एकापेक्षा जास्त उपाय वापरुन हे धोके कसे कमी करता येतील हा विचारही झाला आहे.

लघुग्रहाच्या Impact Event पेक्षाही कैक पटीने घातक ठरू शकेल अशी घटना असेल धूमकेतूशी टक्कर. या बाबतीत बर्‍याचदा अनुकूल असलेली सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे, ती म्हणजे त्याची कक्षानिश्चिती. जी पुरेशी आधीच होत असल्याने धोक्याचा अचूक अंदाज बांधणे शक्य आहे. धूमकेतूच्या बाबतीत विनाशापेक्षा विचलन हा अधिक यशस्वी ठरू शकेल असा उपाय आहे.


पृथ्वीवर जीवन रुजविण्यास कारणीभूत एखादा धूमकेतूच ठरला असावा असे अनेक वैज्ञानिक मानतात.

मात्र डायनोसॉर नष्ट होण्यामागे देखील धूमकेतूची टक्करच ठरली असावी अशीही मान्यता आहे. धूमकेतूच्या आकारामुळे ही टक्कर एखाद्या लघुग्रहाच्या तुलनेत अतिविनाशकारी ठरू शकते. १९१० साली हॅले धूमकेतूच्या पिसार्‍याच्या शेवटच्या भागातून पृथ्वी गेली होती आणि त्याच सुमारास प्लेगने थैमान घातले. आता हा योगायोग होता की त्या पिसार्‍यामधून विषाणू पृथ्वीवर आले हा वादाचा विषय जरी असला, तरी प्रत्यक्ष टक्कर न होताही धूमकेतू विनाशकारी ठरू शकतो ही शक्यता राहतेच. पृथ्वीवर सध्या आहे तेवढी जैविक विविधता आपल्याला पुरेशी आहे, सध्या तरी नव्या प्रकारच्या जीवनाची इथे आवश्यकता नाही !

Impact Event - (भाग ३ / ६)

सध्याच्या निरीक्षणांनुसार Apophis या शतकात तरी पृथ्वीवर धडकण्याची शक्यता नाही. पण जर दुर्दैवाने तशी वेळ आलीच असती, तर वातावरणातील त्याच्या केवळ प्रवेशानेच 750 मेगाटन इतकी ऊर्जा निर्माण झाली असती. या ऊर्जेच्या घातकतेचा व त्यायोगे होऊ शकेल अशा संहाराचा अंदाज येण्यासाठी पुढील घटना व त्यातून झालेली ऊर्जानिर्मिती लक्षात घेणे आवश्यक आहे. आणि Apophis हा बर्‍यापैकी छोटा लघुग्रह आहे.



१) हिरोशिमा अणुबॉम्बमुळे => 16 किलोटन
२) नागासकी अणुबॉम्ब => 21 किलोटन
३) Tunguska event => 3 ते 10 मेगाटन
४) सर्वात संहारक अण्वस्त्रपरीक्षा (रशिया, 30 ऑक्टोबर 1961, हायड्रोजन बॉम्ब) => 57 मेगाटन



पण अशा एखाद्या Impact Event चा परिणाम हा केवळ ऊर्जेच्या मापनावरून ठरत नसतो. अशा NEO ची रासायनिक रचना, पृथ्वीशी टक्कर होतानाचा कोन आणि टक्करीचे ठिकाण या तीन गोष्टी प्रामुख्याने विध्वंसाचे मान ठरवतात. रासायनिक रचनेनुसार NEO चे ढोबळमानाने चार प्रकार आहेत. carbonaceous (कर्ब प्रधान) , Metal (Mainly Iron-Nickel) (धातूप्रधान) आणि Stony (अश्मप्रधान) आणि rubble pile (गुरुत्वाकर्षणामुळे एकत्र असलेला विविध लघुग्रहांचा समूह).

अशा प्रकारची टक्कर टाळण्यासाठी जे विविध उपाय सुचविले गेले आहेत, त्यातल्या प्रत्येक उपायाचे गुण-दोष आहेत. शिवाय त्या प्रत्येक उपायांची यशस्वी होण्याची शक्यता, ही NEO पृथ्वीवर आदळण्याची सूचना कधी मिळते व पर्यायाने उपाययोजना करण्यासाठी किती कालावधी उपलब्ध आहे, NEO चा आकार, रासायनिक रचना या व अशा अनेक बाबींवर अवलंबून आहे.

या उपायांना दोन मुख्य गटात विभागले जाऊ शकते ते म्हणजे विनाश आणि विचलन.

विनाश हा सर्वात सहज लक्षात येणारा उपायांचा गट आहे. यातील समान भाग असा की टक्कर होऊ शकेल अशा NEO चा विनाश घडवून आणायचा आणि त्या NEO ची अशी शकले करायची की ती पृथ्वीवर पोहोचण्यापूर्वीच वातावरणात घर्षण होऊन जळून जातील किंवा शकले झाल्यानंतर ती शकले पृथ्वीच्या दिशेने न येता विखरून जातील. वातावरणाशी घर्षण होऊन जळून जाण्यासाठी व त्यायोगे पृथ्वीवर न पोहोचण्यासाठी अशी शकले ही साधारणत: ३५ मीटऱपेक्षाही (व्यास वा लांबी वा रुंदी) छोटी असणे आवश्यक आहे.

टक्कर होण्यासाठी आवश्यक गोष्ट ही आहे की पृथ्वी आणि NEO, एका विवक्षित वेळी परस्परांच्या पुरेसे जवळ येणे. विचलनगटातील उपायांचे लक्ष्य हे या एकत्र येण्याला टाळण्याकडे असते. संभाव्य टक्करीत सहभागी असलेल्या NEO चा वेग कमी करता आला किंवा वाढविता आला किंवा तिची कक्षा बदलता आली तर अशी NEO अनुमानित टक्करीच्या वेळेस त्या जागेवरच नसेल आणि त्यामुळे ती टक्कर आपसूकच टळेल.

पुरेशा क्षमतेच्या अण्वस्त्राचा वापर करून विनाश व विचलन या दोन्ही प्रकारात उपाययोजना होऊ शकते. पण या उपायात ते अण्वस्त्र पृष्ठभागावर आदळून त्याचा स्फोट होणे पुरेसे आहे की त्याचा स्फोट हा, NEO च्या अंतर्भागात (रासायनिक रचना, आकार आदि घटकांमुळे) होणे गरजेचे आहे ही गोष्टही महत्त्वाची आहे. धातूप्रधान NEO मध्ये पृष्ठभागावरचा स्फोट फारसा उपयोगी ठरेलच असे नाही.

दुसरा संभाव्य उपाय आहे NEO वर केला जाणारा मोठा आघात. पुरेशा मोठ्या व प्रचंड गतिज ऊर्जा असलेल्या एखाद्या वस्तूचा (Impactor) आघात करून, कोणताही स्फोट न घडवता, NEO चे विचलन साध्य होऊ शकते. हा Impactor म्हणजे मानवनिर्मित मोठे अंतराळयानच असले पाहिजे असे नाही. काट्याने काटा काढणे या म्हणीचा वापर करून दुसर्‍या एखाद्या NEO शी टक्कर घडवून आणणे देखील तर्कदृष्ट्या शक्य आहे.

पण rubble pile या प्रकारात या उपायाचा फारसा उपयोग होऊ शकणार नाही असे मानले जाते कारण अशा आघातानंतर rubble pile NEO ची शकले न होता विविध लघुग्रह वेगळे होऊन, फारशी दिशा न बदलता, पृथ्वीच्या दिशेने तरीही झेपावू शकतात आणि अशा वेळेस त्यांच्या कक्षा आणि आघातस्थाने निश्चित करणे हे अतिशय अवघड काम असेल.

rubble pile NEO च्या साठी खास सुचविला गेलेला एक उपाय आहे तो म्हणजे त्या NEO च्या पृष्ठभागाच्या सभोवती पण पुष्ठभागापासून काही उंचीवर, अनेक अणुस्फोट घडवून आणणे व त्यायोगे त्याला विलग न होऊ देता, त्याचे विचलन घडवून आणणे.

वरील सर्व उपायांना इतर उपायांच्या तुलनेत कमी वेळ लागू शकतो. पण त्याबाबतीत निर्णयप्रक्रिया ही अतिशय वेगवान असणे आवश्यक असते. तसेच हे सर्व उपाय NEO पृथ्वीपासून पुरेशी दूर असतानाच अधिक परिणामकारक ठरू शकतात.

Impact Event - (भाग २ / ६)

NEO (Near Earth Objects) या अवकाशस्थ असलेल्या अशा वस्तू (लघुग्रह, धूमकेतू, मोठा उल्कापिंड आदि) आहेत की ज्यांची (सूर्याभोवती फिरण्याची किंवा इतर प्रकारची) कक्षा त्यांना भविष्यकाळात पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या पट्ट्यात आणण्यास कारणीभूत ठरेल.

गोलाकार वा लंबगोलाकार NEO साठी किमान 1 कि.मी. व्यास व अनियमित आकाराच्या NEO साठी किमान 1 कि.मी. लांबी किंवा रुंदी असणार्‍या, सर्व संभाव्य अवकाशस्थ वस्तूंची नोंद सतत ठेवत, त्यांच्या कक्षांचा मागोवा घेत, संभाव्य धोक्यासह या NEO ची सूची, नियमित स्वरूपात अद्ययावत ठेवण्याचा नासाचा प्रयत्न राहिला आहे. तरीही आजच्या घडीला असे मानले जाते की, की 1 कि.मी. च्या मर्यादेपेक्षा लहान असणार्‍या NEO देखील पृथ्वीवर प्रचंड वेगाने आदळल्यास, मोठे उत्पात घडवू शकतात आणि या छोट्या NEO ची सूची ही बर्‍यापैकी अपूर्ण आहे.

नोंद ठेवलेल्या NEO पैकी सध्याच्या गणितानुसार तब्बल 154 NEO अशा आहेत ज्याची वर्गवारी PHO (Potentially hazardous objects) या गटात मोडते. अशा वस्तूंच्या धोक्याची प्रतवारी करण्यासाठी ज्या दोन प्रमुख पद्धती आहेत, त्यातील सर्वसामान्य लोकांसाठी वापरली जाणारी पद्धत आहे Torino Scale. यात धोक्याची तीव्रता मोजण्यासाठी 0 ते 10 चे मापक वापरले जाते (0 मूल्यांकन म्हणजे नगण्य धोका असणारी आणि 10 मूल्यांकन म्हणजे जागतिक उत्पात व संपूर्ण विनाश घडवू शकेल अशी NEO). वस्तूची गतिज ऊर्जा आणि टक्कर होण्याची शक्यता या घटकांवरून ही धोक्याची तीव्रता ठरते.

हे मापक वापरायला सुरुवात झाल्यापासून, आजपर्यंत विक्रमी मूल्यांकन गाठलेली NEO आहे 99942 Apophis (किंवा 2004 MN4) नावाचा लघुग्रह. 19 जून 2004 रोजी तीन खगोल शास्त्रज्ञांनी 'शोधून' काढलेला हा अंदाजे 330 मीटर व्यास असलेला लघुग्रह, 21 डिसेंबर 2004 रोजी पृथ्वीपासून 1 कोटी 44 लाख कि.मी. अंतरावरून गेला. आपल्यासाठी हे अंतर प्रचंड असले, तरी अवकाशासाठी नाही. एक कि.मी. पेक्षा लहान व्यास असल्यामुळे हा लघुग्रह सुरुवातीस नासाच्या सूचीत नव्हता. पण त्याहून महत्त्वाची गोष्ट होती की शोध लागल्यापासून संभाव्य उपाययोजनेसाठी मिळालेला अवघ्या सहा महिन्यांचा कालावधी.

पृथ्वीजवळून गेल्यावर Apophis संबंधी अधिक अभ्यास करण्यात आला आणि या प्राथमिक अभ्यासातून उघडकीस आलेली गोष्ट ही होती की 13 एप्रिल 2029 रोजी त्याची पृथ्वीशी टक्कर होण्याची शक्यता ही 2.7% आहे. 2.7% ही बर्‍यापैकी मोठी शक्यता असल्याने Apophis चा अधिक सखोल अभ्यास करण्यात आला. त्यातून आणखी एक घातक शक्यता लक्षात आली ती ही की 2029 साली Apophis हा पृथ्वीजवळच्या gravitational keyhole मधून प्रवास करेल.

gravitational keyhole हा एखाद्या ग्रहाच्या जवळचा आणि अत्यंत अरुंद (सरासरी 700/800 मीटर) असलेला असा भाग असतो की ज्याच्या मधून एखादी NEO गेली तर त्या ग्रहाच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे तिच्या कक्षेत मोठा बदल होऊन त्या NEO च्या काही काळानंतरच्या पुनर्भेटीत, त्या NEO ची त्या ग्रहाशी टक्कर होण्याची शक्यता प्रचंड वाढते. gravitational keyhole ची व्याप्ती ही NEO चा आकार, त्याची कक्षा, आणि पृथ्वीपासून तो किती अंतरावरून जाणार आहे यावरुन ठरते.


Apophis बाबतची gravitational keyhole मधून प्रवास होण्याची शक्यता लक्षात आल्यावर, स्वाभाविकच 13 एप्रिल 2036 रोजी त्याची पृथ्वीशी टक्कर होण्याची शक्यता प्रचंड वाढली आणि Apophis ला Torino Scale वर विक्रमी 4 हे मूल्यांकन देण्यात आले.

यानंतर Apophis संबंधी निरीक्षणांच्या संख्येत आणि अभ्यासात प्रचंड वाढ झाली आणि कालांतराने, निरंतर अभ्यासातून, Apophis हा gravitational keyhole मधून 2029 साली प्रवास करण्याची शक्यता नगण्य असल्याचे लक्षात आले. स्वाभाविकच 2036 सालच्या धोक्याची शक्यताही कमी झाली आणि त्याचे मूल्यांकन पुन्हा शून्यावर आणण्यात आले.




सध्याच्या अभ्यासानुसार 13 एप्रिल 2029 साली Apophis हा पृथ्वीपासून अंदाजे 31,300 कि.मी. अंतरावरून जाईल. हे अंतर सर्वसाधारण भूस्थिर उपग्रहांपेक्षाही कमी आहे आणि  इतक्या जवळून एखादा लघुग्रह जाण्याची घटना ही सरासरी 800 वर्षात एकदा घडते.

यावरून या घटनेचे महत्त्व लक्षात येईल. परंतु gravitational keyhole मधून प्रवास होण्याची शक्यता नगण्य असल्यामुळे 2036 साली तो बर्‍यापैकी दुरून, म्हणजे 2 कोटी 30 लाख कि.मी. अंतरावरून जाईल. सध्याच्या निरीक्षणानुसार इ.स.2105 पर्यंत तरी या लघुग्रहापासून पृथ्वीला धोका नाही. मात्र अशा NEO च्या कक्षा अत्यंत अस्थिर असतात, तसेच इतक्या छोट्या आकाराच्या NEO साठी कक्षा निश्चित करणार्‍या (आणि सतत बदलत राहणार्‍या) घटकांची अचूक माहिती मिळवणे अवघड असते, हे लक्षात घेता भविष्यकाळातील हा धोका पूर्णपणे टळला आहे असे ठामपणे म्हणण्यासारखी परिस्थिती नाही. त्यामुळेच Apophis ची निरीक्षणे आणि अभ्यास पुढेही चालूच राहील.

Impact Event - (भाग १ / ६)

   
Mass Extinction किंवा  Extinction Event म्हणजे पृथ्वीवरील जैविक विविधतेत अत्यंत वेगाने आणि सर्वंकष स्वरूपाची झालेली हानी आणि एक प्रकारे काही नवीन प्रजातींचा उदय.  या विषयावर सखोल अभ्यास सुरू होऊन अजून पुरते एक शतकही लोटलेले नाही. पण या वा तत्सम गोष्टीचे उल्लेख हे जगातील बहुतेक सर्व संस्कृतींच्या प्राचीन इतिहासात आढळतात.

आपल्याकडील प्रत्येक मन्वंतर बदलताना होणार्‍या प्रलयाची नियमितता, मनू आणि मस्त्यावताराची कथा, सुमेरियन संस्कृतीत उल्लेख असणारा व 'Enki' ने सूचना दिलेला आणि 'देवांनी' जाणिवपूर्वक घडविलेला प्रलय,  Book of Genesis मध्ये उल्लेख असणारी नोहाची कथा, ग्रीक पुराणात वर्णिलेल्या महापुराच्या कथा आणि इतर संस्कृतीतील तत्सम प्राचीन कथा यात काही गोष्टी समान आहेत. त्या म्हणजे या प्रलय वा महापुराची  (देवांकडून वा अन्य कुणाकडून)  मिळालेली सूचना आणि मानवी जीवन किंवा प्रजाती पुढे चालू राहील यासंबधी घेतलेली काळजी.

Mass Extinction हे अनेक कारणांमुळे घडू शकते. थोडक्यात सांगायचे तर जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या पर्यावरणात, अतिवेगाने झालेले बदल हेच या संहाराचा मूळ पाया आहे. हे बदल ज्या कारणामुळे घडू शकतात त्यात

१) घातक स्तरापर्यंत अचानक वाढलेले, वातावरणातील धूळीचे प्रमाण किंवा विषारी वा सजीवास घातक असणार्‍या वायूंचे प्रमाण,
२) श्वसनासाठी अत्यावश्यक असणार्‍या ऑक्सिजनच्या पातळीत झालेली विलक्षण घट,
३) ज्वालामुखींचे अतिप्रचंड उद्रेक,
४) तापमानात झालेले असह्य बदल (global warming किंवा global cooling),
५) समुद्रपातळीत झालेली टोकाची वाढ किंवा घट किंवा समुद्रात वेगाने झालेली  उलथापालथ,
६) अवकाशातून वेगाने झालेला प्रारणांचा मारा
७) पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रात झालेले वेगवान बदल किंवा चुंबकीय ध्रुवांची अदलाबदल
८) भूगर्भात,भूस्तरात झालेले अतिप्रचंड बदल,
९) काबूत न येऊ शकणार्‍या रोगाचा विस्तृत उद्रेक

आदि निसर्गनिर्मित कारणे जशी आहेत, तशी जागतिक अणुयुद्धासारखी मानवनिर्मित कारणेही असू शकतात. 

वर उल्लेखलेल्या निसर्गनिर्मित सर्व कारणांचे, आरंभस्थान ठरू शकेल, पण जे सध्यातरी मूळातून टाळणे, मानवाच्या पूर्णपणे आवाक्याबाहेर आहे,  ते कारण, ती घटना आहे Impact Event. अवकाशस्थ असलेली एखादी वस्तू (लघुग्रह, धूमकेतू, मोठा उल्कापिंड आदि) पृथ्वीवर आदळणे. 
अतिप्राचीन इतिहासाचा किंवा भूविज्ञानाचाअभ्यास करताना, विशेषत: डायनोसॉर युगाचा अस्त कसा झाला असेल याचा मागोवा घेताना, बहुदा पहिल्यांदा Impact Event चा विचार झाला असावा असे मानायला जागा आहे.  जी घटना यापूर्वी अनेकदा घडली आहे, ती भविष्यातही घडू शकते हे सूत्र Impact Event च्या बाबतीत अत्यंत भयावह ठरते.  बहुदा ८० च्या दशकात या बाबतीत पहिल्यांदाच गंभीरपणे विचार झाला आणि नंतर लगेचच त्यासंदर्भात अभ्यासास सुरुवात झाली.  मानवी अस्तित्वाचा,  संस्कृतीचा, प्रगतीचा संपूर्ण विनाश करू शकेल अशा घटनेसाठी, वेगाने विकसित होणारे तंत्रज्ञान कामाला लावले गेले आणि NEO (Near Earth Objects) चा शास्त्रशुद्ध अभ्यास करणारी खगोलशास्त्राची  एक नवीन शाखा उदयास आली.