युद्धार्थं : भाग १०

=====================

युद्धार्थं : भाग १०  

=====================

.... पृथग्वास (self-isolation) संपविण्याचा निर्णय झाल्याचे कळले; तेव्हां त्या विद्रोही तरुणांच्या समूहात उत्साहाचे भरते आले.  

त्यांच्यातील कित्येकांना आपल्याला काहीतरी शिक्षा होईल असे वाटत होते; त्या जागी हा  निर्णय म्हणजे थेट दुसरे टोक होते. हा निर्णय प्रत्यक्षात कसा आणला जाईल हे त्यांना नंतर कळणार होते. ह्या उत्साहाच्या भरात काहीतरी विपरीत घडू नये म्हणून त्यांच्यातील काही विचारी, वैज्ञानिक वृत्तीचे तरुण पुढे आले. 

त्यांच्यातील एकाने बोलण्यास आरंभ केला तसे तिथला कोलाहल कमी झाला. 

"आपण जिंकलो आहोत, पण विसरू नका, समुद्राच्या वरचे जग आपल्यासाठी पूर्णपणे अनोळखी आहे. तिथे आपले शरीर टिकेल का, हेही आपल्याला ठाऊक नाही. आपल्या विजयाच्या आनंदात आपल्याकडून चुका होऊ शकतात. तेव्हां आता आपण कुठलीही अशी कृती करता कामा नये, की ज्याच्यामुळे नेतृत्वमंडळ त्यांच्या निर्णयात काही परिवर्तन करेल."

तो बोलायचा थांबला आणि पुन्हा एकच कलकल सुरू झाली.

तेव्हां दुसर्‍या एकाने त्यांना समजावले

"हा निर्णय जरी आपल्या विचारसरणीचा विजय असला, तरी आपण संभाव्य संकटे समजून घ्यायला हवीत. सहस्रावधी वर्षांनंतर आपण संपूर्ण वेगळ्या वातावरणात वावरणार आहोत. आपल्याला त्या दृष्टीने बरीच सिद्धता करावी लागेल. तेव्हां नेतृत्वमंडळाच्या निर्णयाची संपूर्ण माहिती मिळाल्याशिवाय आपण कोणतीही कृती करता कामा नये."

त्याच्या समजावण्यावरही तिथे मिश्र प्रतिक्रिया उमटल्या. 

----

त्याचवेळी नेतृत्वमंडळाची सभा पुन्हा एकदा एका सभाकक्षात भरली होती. तिथे अत्यंत तणावाचे वातावरण होते. 

नेतृत्वमंडळातील एक ज्येष्ठ म्हणाला"मी जरा सविस्तर बोलणार आहे. ते नीट ऐकावे."  

“आता त्यांना थांबवणे अशक्य आहे. त्यामुळे त्यांच्या उत्साहाचा योग्य उपयोग करून घ्यायला हवा, पण त्याचवेळी आपल्यावर कोणतेही संकट येणार नाही, ह्यासाठी पुरेशी दक्षता घ्यायला हवी. आपण त्यांना आठ नवी वाहने तयार करण्यास सांगूया. प्रत्येक वाहनात त्यांचा एक नेता असेल. ही वाहने आपण चार गटात विभागू. हे चार गट चार वेगवेगळ्या दिशांना दूरपर्यंत जातील. प्रत्येक गटातील एक वाहन समुद्राच्या तळाशी राहील, दुसरे निरीक्षणासाठी आणि आवश्यकता वाटेल तेव्हां संपर्क साधण्यासाठी वर जाईल. ती दोन वाहने सतत एकमेकांच्या संपर्कात राहतील. प्रत्येक वाहनातून केवळ चारच निवातकवच प्रवास करतील, पण तरीही प्रत्येक वाहन अशा रीतीने निर्माण करावे की दीर्घकाळासाठी किमान बारा निवातकवचांच्या सर्व गरजा, ते वाहन भागवू शकेल. वाहनांच्या अशा प्रकारच्या स्वयंपूर्णतेमुळे, भविष्यकाळात आणखी मोठी अभियाने आखावी लागली, तरीही आपल्याला तीच वाहने पुन्हा वापरता येतील. ” (१७)

इतक्यात आणखी एकाने थोडे वेगळे मत मांडले. 

"माझ्या मते, एका वा दोन अभियानात सर्व काही साध्य करण्याचा प्रयत्न आपण करू नये. कदाचित त्यामुळेही आपण एखादे संकट ओढवून घेऊ. त्यापेक्षा आपण हळूहळू पावले टाकूया. आधी निरीक्षण, मग शरीराची चाचणी (१८)(१९) नंतर मानवाचे व अन्य प्रजातींचे निरीक्षण आणि मग आवश्यकता वाटली तरच संपर्क.  समुद्राच्या वरती किती आणि कसे परिवर्तन झाले आहे, हे आपल्याला माहीत नाही. तसेच थेट मानवांशी वा अन्य प्रजातींशी संपर्क साधण्यासाठी, आपल्याकडे त्यांच्या संदर्भात कोणतेही नवीन ज्ञान नाही. म्हणूनच आपण ही अभियाने टप्प्याटप्प्याने पार पाडायला हवीत. "

काहींचे प्रश्नार्थक मुद्रा पाहून त्याने अधिक स्पष्टीकरण देण्यास आरंभ केला. 

"आरंभीस आपण केवळ समुद्राच्या पृष्ठभागावर जावे. तिथे निरीक्षण करावे, पण वाहनातून बाहेर पडू नये (२०)(२१).  तिथल्या परिस्थितीत आपली वाहने दीर्घकाळ चालवावीत. ती तिथे योग्य प्रकारे चालतात की नाही, ह्या विषयी जाणून घ्यावे. त्यामुळे पुढच्या अभियानापूर्वी आपल्याला त्या वाहनांमध्ये आवश्यक ते परिवर्तन करता येईल.  मग पुढच्या टप्प्यात प्रत्येक वाहनातील दोघांनी समुद्राच्या पृष्ठभागावर वावरून, त्याचे त्यांच्या शरीरावर काय परिणाम होतात ते जाणून घ्यावे. त्यानुसार पुढील अभियानासाठी आपल्याला आवश्यक त्या उपाय योजना आखता येतील. "

त्याच्याशी सहमत असलेल्या अन्य एक ज्येष्ठ व्यक्तीने आणखी एक सूचना केली 

"समुद्राच्या वर गेलेले वाहन विशिष्ट कालावधीमध्ये परत आले नाही अथवा जर त्यांच्याशी संपर्क होऊ शकला नाही, तर समुद्रतळाच्या वाहनाने सरळ माघारी परतावे. काय करायचे ते आपण नंतर ठरवू शकतो. मानवाशी वा अन्य प्रजातींशी आवश्यकता वाटली तरच संपर्क साधायचा असे आपण ठरविले आहे; पण माझ्या मते तरीही आपल्याला स्वसंरक्षणाची व्यवस्था करून तिथे जायला हवे. मणिमतीचा विनाश आपल्यापैकी कुणीही कधीही विसरू शकणार नाही आहोत. आजची आपली अवस्था, एका मानवाने केलेल्या त्या विध्वंसामुळेच आहे. आपण पुन्हा निष्काळजी राहिलो, तर इतिहासाची पुनरावृत्ती होईल.

त्याचे स्पष्ट बोलणे ऐकून तिथला तणाव वाढला. 

नेतृत्वमंडळाने त्यांच्यातील चार निवातकवचांना बोलावून घेतले आणि त्यांच्याशी सविस्तर चर्चा केली. त्यांचेही विचार जाणून घेतले. 

नेतृत्वमंडळाने त्यांच्या अतिप्राचीन इतिहासातील काही नोंदी त्यांना उपलब्ध करून दिल्या. आत्तापर्यंत ह्या नोंदीं सर्वांना उपलब्ध केल्या जात नसत. त्यांना स्पष्ट सूचना देण्यात आली की, त्यांच्या सोबत त्या अभियानात प्रवास करणार्‍या इतरांना कुठले ज्ञान, कधी द्यायचे हा सर्वस्वी त्यांचा अधिकार असेल. पण तरीही जिथे आवश्यकता नसेल, तिथे ह्या संबंधी वाच्यता नाही केली, तर ते अधिक योग्य ठरेल असेही त्यांना सांगण्यात आले.

त्या नोंदी वाचताना त्यांना समुद्राच्या बाहेरचे जगाचे एक चित्रच, त्या चौघांच्या मनात उमटले. त्यांना त्यांचा पूर्ण इतिहास समजलाच; पण मानवाविषयी, भूमीवरील राहणार्‍या इतर प्राण्यांविषयी, वनस्पतींविषयी, आकाशाविषयी, पृथ्वीविषयी आणि अर्थातच सूर्यचंद्रांविषयी बरीच माहिती मिळाली.  त्यांच्या यात्रेचा आरंभ होण्यापूर्वी आणि नंतर समुद्राच्या वर गेल्यावर काय काय करणे अपेक्षित आहे; ह्या संबंधीचे त्यांचे विचार किती उथळ होते ते त्यांना उमगले. त्याचसोबत मणिमतीचा विनाश कसा झाला हे वाचताना, मानव आपल्याकडे शत्रुदृष्टीने बघू शकतो आणि आपल्याशी अतिशय हिंसकपणे वागू शकतो हे ही त्यांच्या लक्षात आले.

त्यांच्या लक्षात आले की ह्या अभियानाचा आरंभ करण्यापूर्वी बराच कालावधी जाणार आहे. त्यांना अधिक संशोधन करून, त्यांच्या वाहनांमध्ये कितीतरी सुधारणा कराव्या लागणार होत्या. शिवाय स्वसंरक्षणासाठी आवश्यक ती सर्व सिद्धता करावी लागणार होती. थोडक्यात पहिले अभियान त्यांना वाटले होते, तितक्या लवकर पार पडू शकणारच नव्हते. त्यांच्या समूहातील अनेक निवातकवच नवीन अभियानाच्या उत्साहाने भारून गेले होते. त्यांना समजावणे आणि पूर्ण सिद्धता होईपर्यंत त्यांना थांबवून ठेवण्याचे एक नवीन आव्हानही आता त्यांना झेलायचे होते. 

त्या सभाकक्षात शिरताना त्यांचे चेहरे आनंदी होते, उत्साही होते; आता बाहेर पडताना मात्र तिथला तणाव त्यांच्याही चेहर्‍यावर उमटला होता. त्यांच्या डोळ्यांत आता पहिला उत्साह नव्हता, त्याची जागा एका अनामिक अस्वस्थतेने घेतली होती.

---------------------------------------

सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट

=======================

अवांतर : 

(१७) वाहनांची स्वयंपूर्णता नेतृत्वमंडळाने सुचविल्याप्रमाणे प्रत्येक वाहन दीर्घकाळासाठी बारा निवातकवचांना पुरेल अशी रचना करणे आवश्यक होते. यासाठी तीन महत्त्वाचे घटक होते:

ऊर्जा: 

समुद्रतळावर वापरलेले ऊर्जागोलक पृष्ठभागावरही कार्यक्षम राहतील का, याची खात्री करणे आवश्यक होते.

अन्ननिर्मिती: 

खोल समुद्रातील सूक्ष्मजीवांवर आधारित अन्नपुरवठा पृष्ठभागावर टिकेल का, हा प्रश्न होता. त्यामुळे वाहनात जैविक पुनर्चक्रण प्रणाली (bioregenerative life support) बसवावी लागणार होती.

मानसिक स्थैर्य: 

दीर्घकाळ अनोळखी ठिकाणी वावरणाऱ्या निवातकवचांना कोणत्या आव्हानांना सामोरे जावे लागेल ह्याचे अनुमान बांधणे थोडे अवघड होते. त्यामुळे टेलिपथीद्वारे (मनोसंप्रेषणाद्वारे) सतत संवाद ठेवणे आवश्यक होते.

(१८) समुद्रतळावरून पृष्ठभागाकडे जाण्याचे जैविक परिणाम समुद्राच्या तळाशी राहणाऱ्या कोणत्याही जीवाला पृष्ठभागावर येताना सर्वात मोठा धोका म्हणजे दाबातील अचानक बदल. खोल समुद्रात दाब हजारो पट अधिक असतो. निवातकवचांनी आपल्या शरीराची उत्क्रांती त्या दाबाशी जुळवून घेतली होती. पृष्ठभागावर आल्यावर हा दाब अचानक कमी होतो. त्यामुळे शरीरातील द्रवपदार्थ, रक्ताभिसरण, श्वसन यंत्रणा यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. पाणबुड्यांत वावरणार्‍या कर्मचार्‍यांमध्येही विसंपीडनामुळे उद्भवणारी लक्षणे व विकार (Decompression sickness) हा मोठा धोका मानला जातो. निवातकवचांना हा धोका टाळण्यासाठी त्यांच्या वाहनात दाब नियंत्रित ठेवणारी यंत्रणा आवश्यक होती.

(१९) प्रकाश आणि किरणोत्सर्ग समुद्राच्या खोल भागात सूर्यप्रकाश पोहोचत नाही. तिथे राहणाऱ्या जीवांना अचानक प्रखर प्रकाशाचा सामना करावा लागला, तर त्यांच्या डोळ्यांवर आणि त्वचेवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. शिवाय पृष्ठभागावर आल्यावर त्यांना अतीनील किरणोत्सर्ग (UV radiation) सहन करावा लागणार होता. निवातकवचांच्या शरीरात जैवदीप्ती (bioluminescence) वापरण्याची क्षमता होती, पण सूर्यप्रकाशाशी सामना करण्यासाठी त्यांना नवीन जैविक संरक्षण यंत्रणा विकसित करावी लागणार होती. 

(२०) खोल समुद्रात तापमान साधारण २–४°C इतके स्थिर असते. पृष्ठभागावर आल्यावर अचानक उष्णता (२०–३०°C) मिळाल्यास त्यांच्या शरीरातील जैविक प्रक्रिया विस्कळीत होऊ शकतात. त्यामुळे पृष्ठभागावर दीर्घकाळ वावरताना वाहनातील तापमान नियंत्रित ठेवणारी यंत्रणाही आवश्यक होती. तसेच जर वाहनातून बाहेर जाण्याची वेळ आली तर पृष्ठभागावरील वाढत्या / बदलत्या उष्णतेचे शरीरावर परिणाम होणे अटळ होते.

(२१) खोल समुद्रात प्राणवायूचे प्रमाण अत्यल्प असते. पृष्ठभागावर आल्यावर प्राणवायूच्या आधिक्यामुळे त्यांच्या शरीरात एका प्रकारचे असंतुलन (Oxidative Stress) निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे त्यांच्या पेशींवर ताण येऊन थकवा, ऊतकांचे नुकसान किंवा अकाली वृद्धत्व ह्या सारखे दुष्परिणाम होऊ शकतात. ह्या मुळे त्यांना जैविक किंवा तांत्रिक संरक्षण यंत्रणा विकसित करावी लागणार होती.

========================

=====

क्रमश: 

=====

युद्धार्थं : भाग ९

=====================

युद्धार्थं : भाग ९  

=====================

नव्या उत्क्रांतीला सामोरे गेलेल्या निवातकवचांच्या इतिहासात एक विशेष महत्वाची घटना आता घडणार होती. 

आजवर त्यांनी कधीही तीव्र अंतर्गत संघर्ष अनुभवला नव्हता. युद्धानंतरच्या पाच सहस्रकात, कुठल्याच गोष्टींवर मतभेद होत नव्हते, असे नव्हे; पण युद्धानंतर ठरविलेल्या मूळ उद्दिष्टांपासून ढळण्याचे प्रसंग कधीच आले नव्हते. आणि त्यांच्या परंपरागत धारणांना आव्हान देण्याचे धैर्यही कुणी दाखविले नव्हते.  

पण ह्या वेळेस परिस्थिती वेगळी होती. त्याला कारणीभूत ठरला होते, समुद्रतळावर शेती करणार्‍या विद्रोही गटातील काही तरुणांनी पुढे टाकलेले एक पाऊल. निव्वळ कुतुहलापोटी समुद्रात विविध ठिकाणी भ्रमण करून आलेल्या त्या गटाकडे सांगण्यासारखे बरेच काही होते. त्यांच्यातील काहींनी टेलीपथीद्वारे (दूरमनोसंप्रेषणाद्वारे) ह्या गोष्टी शक्य तितक्या प्रजेपर्यंत पोहोचवल्या. त्याचे परिणाम प्रपाती झाले; परिणामांची जणू एक साखळी असावी तसे ते परिणाम पसरत गेले. कळलेल्या गोष्टी तपासून बघण्यासाठी, निवातकवचांच्या अनेक समूहांनी तेच धाडस केले. 

कालांतराने, ह्याचे पर्यवसान नेतृत्वमंडळाच्या विरोधातील क्षोभात होणार, ह्याची कुणकुण लागल्यामुळे नेतृत्वमंडळाला निरुपायाने हस्तक्षेप करणे भाग पडले. उत्तेजित झालेल्या अनेक विद्रोही आणि इतर निवातकवचांच्या समूहांना त्यांनी प्रत्यक्ष भेटण्यास प्राधान्य दिले. त्यांची मते जाणून घेण्यास आरंभ केला.  बहुतेक समूहांचे आक्षेप पृथग्वासाविषयी (self-isolation) होते. 

नेतृत्वमंडळाला ज्या विविध प्रतिक्रियांना वा कमीअधिक ताठर असणार्‍या ज्या भूमिकांना सामोरे जावे लागले; त्याचा सारांश साधारण असा होता : 

'आपण आता स्वयंपूर्ण झालो आहोत. समुद्रतळावर झालेल्या भूकंपापासूनही, आपण आपल्याला सुरक्षित ठेवू शकलो आहोत. आवश्यकता भासली तेव्हां, विशालकाय आणि घातक जलचरांचा विनाश सुद्धा आपण केल्याची उदाहरणे आहेत. आता आपली संख्यासुद्धा अनेक पटींनी वाढली आहे. मणिमतीच्या वेळी आपले तंत्रज्ञान आत्तापेक्षा अधिक प्रगत होते हे खरे. पण आताही आपण मनापासून ठरविले, योग्य नियोजन केले तर मणिमती-काळापेक्षाही अधिक प्रगत आपण होऊ शकतो आणि ते ही अवघ्या काही दशकांमध्ये. पण आपण स्वत:ला जखडून घेतले आहे. त्यामुळे त्या युद्धानंतर, आपण जी बंधने स्वत:वर लादून घेतली आहेत, ती आता हळूहळू दूर सारायला हवी'

जो समूह प्रत्यक्ष भ्रमण करून आला होता, त्यांचा अनुभव अधिक बोलका होता. प्रत्येकाने काय काय बघितले आणि त्याला काय उमगले, ह्याची वर्णने जरी वेगळी असली; तरीही त्यातून निर्माण होणारे चित्र पुरेसे स्पष्ट होते. 

समुद्रतळावर दृष्टीस पडलेल्या काही मोठ्या नौका, क्वचित कुठे आढळलेले विघटित झालेल्या शवांचे वेगाने विघटित होत चाललेले अवशेष, अनेक विचित्र आणि अनोळखी वस्तू, धातू, शस्त्रे आणि इतरही अनेक गोष्टींचा उल्लेख काही जणांनी केला. त्यांना दिसलेल्या नौका प्राचीन होत्या की अर्वाचीन, हे ठरवणे त्यांना कठीण जात होते. काहीं नौकांवर शैवाल व प्रवाळांचे थर होते, तर काहींवर धातूची चमक अजूनही टिकून होती.  (१४)

विघटित होत आलेली हाडे आणि इतर अवशेष सर्वत्र पसरलेले होते, पण एका ठिकाणी अंशत: जतन झालेला एक सांगाडा त्यांना दिसला. त्या सांगाड्यावरून त्यांनी अनुमान बांधले की हा निवातकवचांच्यापेक्षा बर्‍यापैकी मोठा असलेल्या एखाद्या प्राण्याचा असावा. तो त्यांच्या इतिहासात नोंदलेल्या मानवाचा असावा, असे त्यांच्यातील एकाच्या मनात आले आणि तिथे असलेल्या सर्वांना प्रथमच भीती जाणवली. त्या सांगाड्याच्या सभोवती, त्यांना काही पदार्थाचे तुकडे आढळले होते.  ते कसले आहेत ते त्यांना समजले नाही. हातात घेतल्यावर त्या पदार्थाचे आपोआप आणखी तुकडे होत होते.  (१५)

त्यांनी तिथल्या अनेक वस्तू उचलून त्यांच्या नगरीत आणल्या आणि अनेकांना दाखविल्या.  

त्या विद्रोही वृत्तीच्या समूहातील एक उपसमूह, त्यांच्यातील संशोधकांचा होता. नेतृत्व मंडळातील काही निवातकवचांकडून, त्या समूहाला नवीन संशोधनासाठी सदैव प्रोत्साहन आणि सहाय्य मिळत असे. भविष्यात निर्वाणीचा क्षण आला तर आपल्याकडे नवीन नगरीपासून वेगाने दूर जाण्याची व्यवस्था असावी, हा त्यांचा आग्रह होता; ज्याच्याशी नेतृत्व मंडळातील संशोधक वृत्तीचे काही सदस्य सहमत होते. त्याचा लाभ उठवत, त्यांनी एका नवीन विवरात एक विशेष वाहन गुप्तपणे विकसित केले होते. 

ते वाहन त्यांनी एका मिश्रधातूपासून (१६) निर्माण केले होते. बाहेरचा जलावरणाचा भार कितीही असला तरीही वाहनाच्या आत निवातकवच सहन करू शकतील; असाच भार राहील अशी त्याची रचना होती. बाहेरचा प्रकाश कितीही अंधूक झाला किंवा एखाद्या जैवदीप्ती असलेल्या जलचराने तीव्र प्रकाशझोत जरी सोडला तरीही, आत सदैव ठराविक तीव्रतेचाच प्रकाश राहील, ह्यासाठी त्यांनी आवश्यक ती योजना केली होती. त्यासाठी त्यांनी त्या वाहनात जैवतंत्रज्ञानाचा सुद्धा वापर केला होता. वाहनाच्या आतल्या भिंतीवर त्यांनी भुयारात वापरलेले तंत्रज्ञान अधिक सुधारित स्वरुपात वापरले होते. तिथे जैवदीप्ती असणार्‍या सूक्ष्म जलचरांचे एक आवरण होते.  त्या वाहनाच्या आतमध्ये बारा निवातकवच सहज बसू शकतील, इतके ते मोठे होते. वाहनाच्या अंतर्भागात, वाहनाच्या नियंत्रणासाठी आणि सुरक्षेसाठी विविध यंत्रणा होत्या. 

तसेच वाहनाच्या बाह्यभागावर वाहनाच्या सुरक्षेसाठी विशेष सुविधा योजल्या होत्या. वाहनाच्या बाहेर असणारे छोटे अडथळे दूर करण्यासाठी, वाहनाचा तळ वगळता,  उर्वरित नऊ दिशांना नऊ लांबलचक यांत्रिक हात बसविले होते. एखाद्या जलचराचा आभास निर्माण व्हावा यास्तव त्या यांत्रिक हातांना शुंडांचा आकार देण्यात आला होता. अर्थातच ते हातही वाहनाच्या आतून नियंत्रित करता येत असत.  शिवाय वाहनाच्या बाह्यभागात, आणि वाहनाच्या शुंडांवर, बाहेर असणारा भार, प्रकाश, कंपने आदिंचे मापन करण्यासाठीची वेगवेगळी यंत्रे होती. ती यंत्रे अंतर्भागातील यंत्रणांशी जोडलेली होती. त्यामुळे बाहेरच्या परिस्थितीविषयी, वाहनाच्या आत पूर्ण माहिती उपलब्ध होत होती.  

वाहनाला प्रवास व इतर सर्व गोष्टींसाठी आवश्यक ती ऊर्जा पुरविण्यासाठी, त्यांनी त्यांच्या भुयारांतील ऊर्जागोलकांच्यापेक्षा कित्येक पटींनी अधिक क्षमता असलेल्या आणि दीर्घकाळ ऊर्जा पुरवू शकेल, अशा ऊर्जागोलकांचे दोन समुच्चय वाहनाच्या तळात बसविले होते. त्यातील एक समुच्चय काही कारणाने काम करेनासा झाला, तर दुसरा समुच्चय आपोआप ऊर्जा पुरवू लागेल अशी व्यवस्था केली होती. ऊर्जा पुरविणार्‍या त्या यंत्रणेवर अत्यंत कठीण धातूचे आवरण होते, जेणेकरून त्याची कुठल्याही जलचराकडून काहीही क्षती होऊ नये.  

समुद्रातील कोणत्याही जलचरास, एक विशाल जलचर वाटावा; असेच त्या वाहनाचे स्वरुप होते. त्याच सोबत त्या वाहनात कुठल्याही मोठ्या जलचरांना घाबरविण्यासाठी, दूर ठेवण्यासाठी विशिष्ट ध्वनीलहरी सोडण्याची व्यवस्था केली होती.  त्यामुळे त्यांच्या मते ते वाहन कोणत्याही संकटाला तोंड देण्यासाठी योग्य होते आणि अत्यंत सुरक्षित होते. 

त्यांच्या नगरीत आणल्या गेलेल्या त्या चित्रविचित्र वस्तु पाहून त्यांना राहवेना. त्या वाहनाचा उपयोग करून ते पूर्वीही दोनदा समुद्रतळापासून बरेच वरपर्यंत जाऊन आले होते. पण तो अनुभव मर्यादित काळासाठी होता. पण तरीही त्या अनुभवांचा उपयोग, त्यांना त्यांच्या वाहनात अधिक सुधारणा करण्यासाठी झाला होता. आता त्यांना दीर्घ काळासाठी ते वाहन वापरावयाचे होते; जेणेकरून ते त्या समुद्रात अधिक उंचीवर जाऊन येऊ शकतील. 

नेतृत्वमंडळातील त्यांच्या पाठिराख्यांशी बोलून ते पुन्हा एकदा त्या वाहनातून प्रवासासाठी निघाले. ह्या वेळेचा प्रवास दीर्घ कालावधीसाठी असणार होता आणि त्यांना समुद्रात जितके उंच जाणे शक्य होईल तितके जायचे होते. अत्यंत सावकाश गतीने वर जाणारे ते वाहन समुद्राच्या पृष्ठभागावर जाऊन पोहोचले आणि तिथे तरंगू लागले.  

इतिहासात नोंदविलेल्या, पण त्यांना केवळ अद्‌भूत कथा वाटणार्‍या अनेक गोष्टी त्यांनी प्रथमच पाहिल्या. ह्या पूर्वी त्यांना ज्या गोष्टी केवळ कल्पना वाटत, त्या त्यांना त्यांच्या वाहनातून आता बघता आल्या.  

त्यांना एक अवाढव्य निळसर घुमट दिसला, त्या घुमटाखाली पोहणारे व माशांपेक्षा बरेच वेगळे असणारे काही प्राणी त्यांना दिसले. त्या घुमटावर काही ठिकाणी पांढर्‍या रंगाचे डागही त्यांना दिसले. तो घुमट आणि ते डाग कुठल्याशा प्रकाशाने उजळल्या सारखे दिसत होते. 

समुद्रतळासारखा असमतल वाटणारा, पण पाणी नसलेला एक तळही त्यांना दिसला. त्या तळावर प्रत्यक्ष जाणे शक्य नव्हते, अन्यथा त्यांच्यातील कित्येकांना तिथे जाऊन काय काय आहे ते बघावे असे तीव्रतेने वाटले होते.    पूर्वीच्या प्रवासात त्यांनी समुद्रतळावर काही अवाढव्य आकाराचे उंचवटे बघितले होते. त्यांना पर्वत म्हणतात असे त्यांचा इतिहास सांगत होता. असेच पर्वत त्यांनी त्या पाणी नसलेल्या तळावरही बघितले. तिथेही काही छोट्या आणि मोठ्या जलचरांच्या आकाराचे विचित्र प्राणी होते. त्यांच्या इतिहासात नोंद असलेला मानव मात्र त्यांना त्या तळावर कुठेही दिसला नाही. 

मग त्यांना, प्रखर प्रकाश असलेला एक मोठा ऊर्जागोलक त्यांना दिसला. त्या उर्जागोलकाचा प्रकाश इतका अधिक होता की त्यांच्या वाहनातूनही त्या गोलकाकडे बघणे, त्यांना अशक्य झाले होते. कदाचित त्या प्रखर प्रकाशामुळेच, त्यांच्या वाहनातील यंत्रणेने, वाहनाच्या बाह्य आवरणाचे तापमान वेगाने वाढत असल्याचा आणि त्यामुळे वाहनाची हानी होत असल्याचा संकेत दिला. त्यांना त्यांचा प्रवास तात्काळ आटोपता घ्यावा लागला.  

त्यांच्या ह्या दुसर्‍या प्रवासाचे अनुभव त्यांच्या अपेक्षेपेक्षा फारच वेगळे होते. समुद्र संपून जिथे पाणीच नसते, अशा ठिकाणी असलेल्या जीवनाचा एक दृष्टीपात (Glimpse / झलक), त्यांच्या मनात विचारांचा भूकंप घडवून गेला होता. 

हे सर्व अनुभवल्यानंतर त्यांनी केलेली मागणी अधिक थेट होती. संशोधनाचा वेग वाढविण्यासोबतच, आपण अधिक सक्षम होण्यासाठी काय काय करायला हवे, ह्यासंबंधीची त्यांची मते निर्विवाद विचारात घेण्यासारखी होती. 

----

नेतृत्वमंडळातही ह्यावरून तीन गट पडले.

ज्येष्ठांच्या एका स्थितीप्रिय गटाचे म्हणणे होते की ज्या कारणाने आपण आजच्या स्थितीला आलो, त्यामध्ये पृथग्वासाचा (self-isolation) मोठा सहभाग आहे. मणिमतीच्या स्तरावर आपण प्रत्यक्ष पोहोचत नाही तोवर आपली विचारसरणी आपण बदलू नये आणि इतर प्रजातींची प्रगती जाणून घेण्याचे उद्दिष्ट ठेवून संशोधन करू नये. त्यापेक्षा आपण पुन्हा मणिमतीसारखी एखादी नगरी उभारू शकू का ह्या संदर्भात संशोधन करावे. त्यात शारीरिकदृष्ट्या आता आपण पूर्वीइतके बलवान राहिलेलो नाही. त्यामुळे आपल्या अस्तित्वावर पुन्हा संकट निर्माण होईल, असे काहीही आपण करता कामा नये. त्यांच्यातून दोन-तीन सूर असेही उमटले की पृथग्वासाचा नियम मोडल्यामुळे खरंतर त्या विद्रोहींना शिक्षा व्हायला हवी. त्याकडे इतरांनी दुर्लक्ष केले.

ज्येष्ठांच्या दुसर्‍या एका गटाचे मत थोडे वेगळे होते. ह्या गटात अनेक संशोधक वृत्तीचे निवातकवच होते. ह्या गटाला त्यांची प्रगती मणिमतीच्या स्तरावर पोहोचेपर्यंत थांबण्याचा पर्याय मान्य होता; पण त्यांचा आग्रह होता की संशोधनाचा वेग आत्तापासूनच मोठ्या प्रमाणात वाढवावा आणि मणिमतीसारखी नगरी उभारणे आणि इतर प्रजातींशी संपर्क साधणे ही दोन्ही उद्दिष्टे ठेवून संशोधन करावे. एकदा आपण मणिमतीस्तरावर पोहोचलो की मग मात्र शीघ्रगतीने समुद्राच्या वर असलेल्या जीवनाविषयी अधिक माहिती मिळवण्यास आरंभ करावा. गेल्या पाच सहस्रकात आपण बदललो आहोत; तर तिथेही परिवर्तन झाले असेल. तिथल्या जीवनाविषयी आपल्याला जितकी अधिक माहिती मिळेल, तितकी आपल्या सुरक्षेच्या दृष्टीनेही उपयुक्त ठरेल. त्यासाठी आपल्याला अधिक सिद्धता करून निरीक्षण मोहिमा आखाव्यात, पण इतर प्रजातींच्या जीवनात कुठल्याही स्वरुपाचा हस्तक्षेप करू नये. 

नेतृत्वमंडळात एक गट विचारी तरुणांचा होता. त्यांना त्या विद्रोही तरुणांची मानसिकता बहुदा अधिक उमगली होती. मणिमतीच्या स्तरावर येईपर्यंत आपण आणखी थांबायचे ठरविले, तरीही विद्रोहाच्या लाटा उठत राहणारच.  आणि त्यातील एखादा समूहाने,  काहीतरी वेडगळ साहस केले तर अंतिमत: त्याचे बरेवाईट परिणाम आपल्या सर्वांना भोगायला लागतील; असे त्यांना वाटत होते. पृथग्वासामुळे (self-isolation) प्रमाणाबाहेर मोठे झालेले एक न्यून असे होते की देवांच्या, मानवाच्या वा इतर प्रजातींच्या सध्याच्या स्थितीसंदर्भात वा त्यांच्या प्रगती विषयी, आज त्यांच्याकडे कोणतीही माहिती नव्हती. 

त्यांच्या प्राचीन इतिहासात नोंदविल्याप्रमाणे, त्यांचे अस्तित्व उघड झाले, तर येऊ शकणारे संभाव्य संकट त्यांना समजत नव्हते असे नव्हे; पण अशा एखाद्या संभाव्य संकटाविषयी,  आपण काहीही माहिती न मिळविणे सुद्धा तितकेच चुकीचे ठरेल असे त्यांचे मत होते. त्यामुळे अधिक न थांबता, सध्या ज्या काही साधन सुविधा आपल्याकडे आहेत त्या वापराव्यात आणि तात्काळ माहिती प्राप्त करण्यास आरंभ करावा, असे त्यांचे म्हणणे होते. त्यावेळी अन्य प्रजातींशी आवर्जून संपर्क साधू नये हे त्यांना मान्य होते, पण माहिती मिळविण्यासाठी त्या प्रजातींशी संपर्क साधणे आवश्यक असेल, तर तो अवश्य साधावा आणि जी जी शक्य आहे ती सर्व माहिती मिळवावी असे त्यांना वाटत होते. 

त्यांच्या मते ह्यामुळे विद्रोही तरुणांच्या समूहाला सुद्धा आटोक्यात ठेवता येईल आणि त्याचवेळी त्यांच्या कुतुहलाला एक वाट करून देता येईल. शिवाय संभाव्य संकटे ओळखू शकलो तर आपण कोणती सिद्धता ठेवायला हवी किंवा कुठल्या प्रकारचे संशोधन आपण केले पाहिजे; ह्याचे नियोजन आपल्याला अधिक चांगल्या प्रकारे करता येईल अशी त्यांची धारणा होती. 

बराच ऊहापोह झाल्यावर, गेल्या पाच सहस्रकात ज्यावर कधीही विचारही झाला नव्हता, असा एक विलक्षण निर्णय सर्वानुमते घेण्यात आला. .... 

--------------------------------------

सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट

=======================

अवांतर : 

(१४) समुद्रात बुडालेल्या आणि समुद्रतळापर्यंत पोहोचलेल्या नौकाचे अवशेष तुलनेने दीर्घकाळ टिकतात; कारण प्राणवायूच्या अत्यल्प प्रमाणामुळे त्यांच्यावर गंज चढणे वा त्यांचे विघटन होणे, ऑक्सिकरण (Oxidation / रसभस्मीकरण) होणे मंदावते. तसेच जिथे तापमान अत्यंत कमी असेल तिथे सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता कमी होते, त्यामुळे लाकूड/धातूचे अवशेष तुलनेने जास्त काळ टिकतात. टायटॅनिकचे अवशेष साधारण ३८०० मीटर खोलवर १०० वर्षांहून अधिक काळ टिकले आहेत. 

(१५) सर्वसाधारणत: समुद्रतळाशी पोहोचलेले कोणतेही मानवी शरीर, शरीरांतर्गत असलेल्या काही जीवाणूंच्या प्रक्रियांमुळे, तिथल्या जलचरांकडून होणार्‍या आक्रमणांमुळे, सागरतळावरील प्रवाहांमुळे, तिथे होत असलेल्या अनेक रासायनिक प्रक्रियांमुळे वेगाने (काही दिवस ते काही आठवडे) विघटित होते. कुठल्याही प्राण्याचे सांगाडेसुद्धा काही महिन्यात विस्कळीत होतात. त्या मानाने वेगळी झालेली हाडे, त्यातील कॅल्शियम फॉस्फेटमुळे तुलनेने अधिक टिकाऊ असतात. ती काही दशके तरी टिकू शकतात; पण समुद्रातील आम्लता (pH), सततचे घर्षण व रासायनिक विघटनामुळे, ती हळूहळू विरघळत असल्याप्रमाणे क्षतिग्रस्त होत जातात.  

(१६) समुद्रतळाशी किंवा समुद्रात खोलवर जाणार्‍या, मानवनिर्मित वस्तूंसाठी सर्वसाधारणत: ज्यांची भार सहन करण्याची क्षमता अधिक आहे असेच पदार्थ वापरले जातात. धातूंच्या बाबतीत, हा शोध सर्वसाधारणत: टायटॅनियम सारख्या कठीण पण वजनाने हलक्या असलेल्या धातूचा वापर करून निर्माण केलेल्या, अतिकठीण मिश्रधातूंवर येऊन थांबतो. मानवनिर्मित पाणबुड्यांमध्येही प्रामुख्याने टायटॅनियमचे मिश्रधातूच वापरले जातात;  कारण ते गंजरोधक व हलके असतात आणि उच्च दाब सहन करू शकतात.

समुद्रतळाशी टायटॅनियम संयुगांच्या स्वरुपात आढळतो; मात्र मानवासाठी समुद्रतळावरील खनिजांपासून त्याचे उत्पादन करणे हे सध्या तरी महाकठीण आणि खर्चिक आहे. इथे निवातकवचांच्या वाहनाचा मिश्रधातू टायटॅनियमपासून निर्माण केला गेला होता असे ठोसपणे सुचविलेले नाही. तो मिश्रधातू म्हणजे, निवातकवचांनी विकसित केलेल्या धातू व जैव तंत्रज्ञानाचा एकत्रित अविष्कार सुद्धा असू शकतो. 

========================

=====

क्रमश: 

=====

 

युद्धार्थं : भाग ८

 

=====================

युद्धार्थं : भाग ८    

=====================

मणिमतीच्या विनाशाला कारणीभूत ठरलेल्या त्या भयंकर युद्धाला जवळजवळ पाच सहस्र वर्षे होऊन गेली होती. निवातकवचांच्या कित्येक पिढ्या उलटून गेल्या होत्या. 

त्यांनी त्यांच्या इतिहासात ते युद्ध आणि त्यातून मिळालेला धडा, पिढ्यांपिढ्या आणि जाणीवपूर्वक त्यांच्या दीर्घ स्मृतींमध्ये जपला होता. प्रत्येक पिढीला त्या युद्धाची भीषणता आणि त्यामागची कारणे उमगणे आवश्यक होते, त्यांच्या स्वत:च्या दीर्घकालीन अस्तित्वासाठी, विलुप्ततेच्या काठावर पोहोचून परत येण्यासाठी करावा लागलेला संघर्ष सुद्धा, प्रत्येक नवीन पिढीपर्यंत पोहोचणे आवश्यकच होते. पण तरीही त्यांच्या मनावर उमटलेले ते आघात आता बरेच पुसट होऊ लागले होते. 

त्यांचा नोंदवलेला इतिहास त्यांना असे सांगत होता की आरंभीच्या काळात त्यांनी समुद्रतळाखाली जाण्याचा जो निर्णय घेतला, तो त्यावेळेच्या परिस्थितीनुसार योग्यच होता. पण विवरे आणि भुयारांमध्ये जगणे, त्यांच्या अपेक्षेपेक्षा त्यांना बरेच कठीण गेले होते. त्यांच्या मूळ आराखड्यानुसार निर्मिलेल्या अनेक संरचनांमधील त्रुटी त्यांना कालांतराने जाणवू लागल्या होत्या. कित्येक ठिकाणी नियमित स्वरूपातील देखभाल सुद्धा पुरेशी ठरत नव्हती, हे त्यांना लवकर उमगले.  

----

तिथे राहण्यास आल्यापासून साधारण चार शतके झाली असतील;  तेव्हांच भिंतींना सूक्ष्म तडे जाऊ लागले होते. त्या वेळी नव्याने दिलेले लेपनाचे असंख्य थरही पुरेसे ठरत नव्हते. मग त्यांनी विपरीत परिस्थितीतही टिकाव धरू शकणार्‍या सूक्ष्मजंतूंचा (extremophile microbes) वापर करून, अशी खनिज संयुगे विकसित केली, ज्यांच्यायोगे  भिंतींना जाणारे तडे आपोआप भरले जातील. (८)

पण जसजशी त्यांची संख्या वाढत गेली, तसतशी त्यांना नवनवीन विवरांची, भुयारांची आवश्यकता जाणवू लागली.  आरंभीच्या काळात जाणवलेले कालबंधन नसल्यामुळे, नवीन विवरे, भुयारे, गुंफा अधिक सुधारित संरचना योजून, अधिक वेळ घेऊन निर्माण केल्या गेल्या होत्या. स्वाभाविकच त्या मूळ गुंफांपेक्षा अधिक चांगल्या होत्या, सुविधांनी परिपूर्ण होत्या. जुन्या गुंफांत राहणार्‍या बहुसंख्य  निवातकवचांनी नव्या गुंफांत स्थलांतर केले. त्यापूर्वी जुन्या गुंफांतील भिंतींवर त्यांनी त्यांचा इतिहास चित्रित करून ठेवला; जेणेकरून दीर्घ कालावधीनंतर त्या जुन्या गुंफा, निवातकवचांच्या प्राचीन इतिहासाचा एक दृश्य ठेवा ठरावा.  

उष्णता नियमनासाठी वापरलेल्या सहकेंद्रित आवरणे असलेल्या नलिकांवर आता आणखी आवरणे चढली होती. तसेच तिथे आवश्यकतेनुसार उघडझाप करणार्‍या झडपा (adaptive valve) बसविण्यात आल्या होत्या. केवळ समुद्रतळाशी सुप्त अवस्थेत असलेल्या ज्वालामुखींवर आणि पर्यायाने त्याच्या निकट असलेल्या स्थानांवर अवलंबित्व राहू नये, म्हणून त्यांनी भूकंपनांचा आणि सम्पीडविद्युत्‌रत्नाचा (Piezoelectric crystal) वापर करून स्पन्दविद्युत (Piezoelectric Energy ) निर्माण करण्याची क्षमता प्राप्त केली होती. ही ऊर्जा अल्प प्रमाणात निर्माण होत असल्याने ती पूरक स्वरूपात वापरली जात असे, मुख्य स्रोत म्हणून नव्हे. (९)

आरंभीस त्यांनी त्यासाठी मूळ आराखड्याचाच, त्याच्या अनेक स्तरीय रचनेचाच वापर केला होता. नवीन विवरे खोदताना, प्रत्येक वेळेस सुप्त ज्वालामुखीचे उगम शोधून, तिथे उष्णता कशी उपलब्ध होऊ शकेल ह्याचा विचार करूनच मग त्या आराखड्यातील अनेक स्तरीय कक्षांची, गुंफांची रचना केली जात असे. मात्र नंतरच्या पिढ्यांमधील अनेकांनी मूळ जागेपासून दूर जाण्यापेक्षा, अधिक खोलवर पण सुरक्षित ठिकाणी भुयारे खणण्याला प्राधान्य दिले होते. समुद्रतळाच्या खाली आता भुयारांचे, उपविवरांचे प्रचंड जाळे होते आणि ते दूरपर्यंत पसरले होते. 

ह्या दीर्घकाळात आरंभीचा काळ केवळ तगण्याचा होता. पण काही पिढ्यांनंतर, त्यांची प्रगती वेगाने झाली होती. अर्थात ह्या स्थितीला पोहोचण्यासाठी त्यांनी बराच मोठा त्याग करावा लागला होता. त्यांची शारीरिक संरचना , शारीरिक क्षमता, बौद्धिक क्षमता, वर्षानुवर्षे रुजलेल्या सवयीं, अन्न आणि अन्नभक्षण ह्या सर्वांमध्ये आमूलाग्र परिवर्तन होत गेले. 

----

मणिमतीच्या विनाशानंतर विस्कटलेल्या लिंग गुणोत्तरामुळे त्यांची सामाजिक रचना पूर्णपणे अस्ताव्यस्त झाली होती; आणि ती एका पुरातन संघर्षाला आणि मोठ्या असंतोषाला कारणीभूत ठरण्याची शक्यता होती. पण ह्या संदर्भात, त्यांच्या नेतृत्वमंडळाने अत्यंत चतुराईने, किरणोत्सर्गाच्या आपत्तीचा वापर करून घेतला. नेतृत्वमंडळाच्या हे लक्षात आले होते की शरीरात भिनलेला आणि पर्यावरणात असलेला किरणोत्सर्ग, असंतोष आणि संघर्ष टाळण्यासाठी, लैंगिक असमतोलाच्या समस्येसाठी इष्टापत्ती ठरू शकतो.  तेव्हां त्यांनी जाणीवपूर्वक उर्वरित प्रजेची अशी धारणा होऊ दिली की आपल्या दीर्घकालीन अस्तित्वासाठी लैंगिक प्रजननापेक्षा, जैवतंत्रज्ञानाचा उपयोग करूनच आपले अस्तित्व टिकवावे आणि वाढवावे लागणार आहे. अन्यथा पुढील पिढ्यांवर किरणोत्सर्गाचे परिणाम अत्यंत तीव्र असतील. ह्या मुळे प्रजनासाठी अनेक स्त्रियांमध्ये योग्य जोडीदार मिळविण्यासाठी जी स्पर्धा सुरू होऊ पाहत होती, ती अकस्मात कमी झाली आणि अनियंत्रित लैंगिक प्रजननाला एका प्रकारे आळा बसला. 

जेव्हां ही धारणा प्रजेत रुजली, पसरली आणि ती स्वीकारली गेली, तेव्हां त्यांनी त्यांच्या जैवतंत्रज्ञानातील ज्ञानाचा पूर्ण उपयोग करून घेतला. शिवाय त्या क्षेत्रात नवीन संशोधनाला सुद्धा विशेष उत्तेजन दिले, चालना दिली. किरणोत्सर्गामुळे झालेल्या उत्परिवर्तनांचा अभ्यास करून नियंत्रित जैवतंत्रज्ञान विकसित केले गेले. त्यांनी त्या वेळी जे कठोर निर्णय तातडीने घेतले आणि राबवले, त्यामुळे त्यांना त्यंच्या संख्येतील लैंगिक असमतोलाला अल्पावधीतच आटोक्यात आणणे शक्य झाले. 

----

पण तरीही मोठ्या प्रमाणात झालेला किरणोत्सर्ग संसर्ग आणि नंतर लगेचच समुद्रतळाखाली खोलवर, अत्यंत भिन्न पर्यावरणात वास्तव्य करावे लागल्यामुळे अमरारिंनी जे जैवशास्त्रीय भाकित केले होते, ते टळले नाहीच. निवातकवचांच्या शारीरिक संरचनेत प्रत्येक पिढीत सूक्ष्म परिवर्तन होतच गेले. काही अंशी त्यात जैव तंत्रज्ञानाशी संबंधित प्रयोगांचाही हातभार लागला होता. नंतरच्या पिढ्यांमध्ये, विशेषत: जे अधिक खोलवर राहत होते, त्यांच्यात त्या परिवर्तनाचे परिणाम तुलनेने लवकर आणि अधिकाधिक दृग्गोच्चर होऊ लागले.  आणखी अनेक गोष्टी त्यांच्या त्या अतिवेगाने होणार्‍या उत्क्रांतीला कारणीभूत ठरल्या.

त्यातील एक प्रमुख होती अन्न व अन्नभक्षणाच्या सवयी. 

समुद्रतळाच्या अन्नसाखळीवर आधारित अशी मणिमतीमधील त्यांची शेते आणि अन्नप्रक्रिया केंद्रे उद्ध्वस्त झाली होती. पण तरीही संचयित केलेले, प्रक्रिया केलेले काही अन्न शिल्लक होते. त्यांची संख्या प्रचंड प्रमाणात घटली होती; त्यामुळे त्या संचयित अन्नावर त्यांना काही महिने काढणे शक्य झाले होते, पण त्यावर प्रचंड नियंत्रण असल्यामुळे त्यांना काही प्रमाणात अन्नाचे दुर्भिक्ष जाणवले होते. नंतर शैवालकक्षांचा व त्यात उत्पादित होणार्‍या  अन्नाचा नियमित वापर होऊ लागल्यानंतर, अन्नाचे दुर्भिक्ष कमी होत गेले. पण काही पिढ्यांनंतर तो पर्याय सुद्धा अपुरा पडू लागला होता. मूळात समुद्रतळात खोलवर वास्तव्य केल्यामुळे, त्यांच्या अन्नभक्षणाच्या सवयीत जे आमूलाग्र बदल होत गेले, ते आधीच्या काही पिढ्यांनी स्वीकारले होते. 

पण कालांतराने नवीन पिढ्यांतील विद्रोही वृत्तीच्या काही निवातकवचांनी, पूर्वीप्रमाणे समुदतळावर जाऊन जलचरांची शेती करण्यास आरंभ केला. त्याचे परिणाम विलक्षण वेगाने झाले. त्यांच्यात शारीरिक रचनेत इतरांपेक्षा अधिक वेगाने परिवर्तन झाले.  तिथे उपलब्ध असणार्‍या खनिजांचा, वायुंचा सुयोग्य वापर करत, त्यांनी  तिथल्या वातावरणाला, पर्यावरणाला,  पूरक असणारी आणि तिथे साचणारे उत्सर्जित पदार्थ, त्याज्य पदार्थ, तिथे असणारे सूक्ष्मजंतू , तिथे उपलब्ध असलेले काही अपृष्ठवंशी प्राणी (invertebrates), तिथे वावरणारे, राहणारे काही मासे आणि इतर काही छोटे व नियंत्रित करता येतील असे मोठे जलचर, ह्या सर्वांची जीवनचक्रे एकत्र गुंफत, त्यांच्या वाढत्या संख्येला  दीर्घकाळ नियमित स्वरुपात आणि पुरेसे अन्न प्राप्त होईल; अशी एक नवीन आणि गुंतागुंतीची नवीन अन्नसाखळी त्यांनी निर्माण केली होती, त्यांच्यापुरता त्यांनी अन्नाचा प्रश्न सोडविला होता.

पण ह्या अन्नभक्षणाच्या पद्धतींने सुद्धा, त्यांच्या शारीरिक संरचनेत होणार्‍या विलक्षण परिवर्तनात, मोठ्या प्रमाणात हातभार लावला होता. 

एकंदर सर्वच निवातकवचांच्या शरीरांतर्गत असणार्‍या बहुसंख्य इंद्रियांनी त्या पर्यावरणातील  गंधकाच्या, मिथेनच्या आणि अन्य काही घटकांच्या वाढलेल्या परिणामांशी जुळवून घेतले होते. पण ह्या नवीन जलचरांच्या शेतीमुळे, त्या जलचरांच्या शरीरात असणारा आणि रासायनिक संश्लेषणास हातभार लावणारा एक उपयुक्त जीवाणू , त्या निवातकवचांच्या पचनसंस्थेत नांदू लागला.

----

त्या खोल विवरात त्यांच्या शरीरावर पडणारा दाब प्रचंड अधिक होता (१०),  शिवाय त्यांच्या नगरीतील प्रकाश मणिमतीच्या तुलनेत अंधुकच होता. आरंभीच्या काळात त्यांना, त्यांच्याकडे असलेली युद्ध-कवचे वापरूनच सतत वावरावे लागे. एका अर्थाने ते कवच त्यांच्या शरीराचा भाग होऊन गेले होते.  

तिथल्या अतिअंधूक प्रकाशामुळे, त्यांच्या डोळ्यांचा आकार हळूहळू वाढत गेला. डोळ्यांचे संरक्षण करण्यासाठी, डोळ्यातच एक पटलही काही पिढ्यांनंतर विकसित झाले. 

तिथल्या दाबापासून संरक्षण व्हावे त्यांना हालचाल करणे सोपे व्हावे आणि चयापचयासाठी कमीत कमी ऊर्जा वापरली जावी, म्हणून कदाचित त्यांच्या शरीरातील सापळ्याची, हाडांची घनता वाढली पण तरीही अनेक हाडांची संरचना अधिकाधिक लवचिक होत गेली, कूर्चांचे प्रमाणही वाढले.  (११)

मणिमतीत सुद्धा पाण्यात विरघळलेला प्राणवायू (Oxygen) मूळातच कमी होता, पण तिथे त्यांच्या कानामागील कल्ल्यांमधून, त्यांना जो प्राणवायू मिळत होता, तो त्यांची प्राणवायूची गरज भागवत होता. पण आता समुद्रात अधिक खोल गेल्यावर, जेव्हां प्राणवायूचे प्रमाण आणखी कमी झाले आणि संपूर्णपणे निर्माण केलेल्या प्राणवायूवर त्यांना विसंबून राहावे लागले, तेव्हां त्यांच्या शरीरात हळूहळू बदल होऊ लागले. समुद्रतळावर जाण्यची वेळ फारशी येत नसल्याने, ज्यांच्या कानामागच्या कल्ल्यांचा वापर होत नसे, त्यांच्या पुढच्या पिढींमध्ये त्या कल्ल्यांचा हळूहळू लोप होत गेला. पण त्या व्यतिरिक्त एक अनपेक्षित आणि निर्णायक परिवर्तन त्यांच्या नंतरच्या पिढ्यांत होत गेले. ते होते अवायूश्वसन (Anaerobic Respiration) (१२). 

पूर्वीसुद्धा क्वचितप्रसंगी ते अवायूश्वसन (Anaerobic Respiration) करत असावेत, कारण त्यांच्या दीर्घस्मृतीत, तसे तुरळक उल्लेख होते. त्यावेळी त्या क्षमतेचा विशेष वापर करण्याची वेळ येत नसावी. पण आता ती क्षमता अधिक कार्यक्षम होऊ लागली होती.  कल्ल्यांचा लोप होऊ लागल्यावर, त्यांच्या शरीरात सुप्तावस्थेत असणारी काही जनुके (genes) सक्रिय होऊ लागली. त्यानंतर त्यांच्या अंतर्श्वसनयंत्रणेत आणि श्वसनासंबंधीच्या त्यांच्या बाह्य इंद्रियातही पुन्हा एकदा विलक्षण परिवर्तन होत गेले. त्यांच्या नाकाचे कार्य गौण होऊ लागले होते आणि नाकाचा आकार लहान होत गेला. काही पिढ्यांनंतर तर त्यांच्यातील कित्येकांच्या नाकाच्या जागी केवळ दोन छिद्रे उरली होती. 

शरीरात भिनलेला आणि आरंभीच्या काळात सहावा लागणारा किरणोत्सर्ग आणि नंतर पर्यावरणात झालेल्या प्रचंड परिवर्तनाचा अटळ परिपाक, अनुवंशिक उत्परिवर्तनात (Genetic mutations) होणे अस्वाभाविक नव्हते. कित्येक पिढ्यानंतर त्यांच्या अनेक गुणसूत्रात आणि शारीरिक आणि आंतरिक संरचनेत, जे स्थायी स्वरुपाचे परिवर्तन झाले, ते त्या परिस्थितीत अटळच होते. 

त्यांच्या रक्ताचा रंग आणि रक्तातील घटकही पालटत गेले. सुरुवातीस त्यांच्या रक्ताच्या रंगात फिकटशी जांभळी छटा आली (१३) . विरघळलेला प्राणवायू वाहून नेण्याची त्या रक्ताची क्षमता प्रचंड वाढली होती. 

त्यांच्या त्वचेचा रंग सुद्धा बदलत गेला आणि त्यात निळसर-काळसर झाक वाढू लागली. त्यांच्या शरीरावर, शरीराला घट्ट चिकटून असणारे जे कवच सदैव असायचे, त्यामुळे कवचातील प्रथिनांचे व खनिजांचे संश्लेषण त्यांच्या त्वचेच्या पेशींमध्येच होऊ लागले. आणखी काही शतकांनी ते कवच जणू त्यांच्या शरीराचा अविभाज्य भागच झाले होते. काही पिढ्यांनंतरची संततीच्या त्वचेवर जन्मत:च कठीण थर दिसू लागले. कदाचित त्यामागे जैवतंत्रज्ञानाचा हात असावा, पण त्याची माहिती गुप्त ठेवली गेली होती. 

त्यांच्या शरीरावरील केस हळूहळू नाहीसे होत गेले. आता त्यांच्या त्वचेला एखाद्या धातूसारखा गुळगुळीतपणा आला होता. 

त्यांच्या डोक्याचा, चेहर्‍याचा आकार बदलला. जबड्याची, दातांची रचना बदलली. सर्वांचीच शारीरिक उंची कमी होत गेली होती, पण जे कधीही विवर सोडून बाहेर पडले नाहीत, त्यांची शारीरिक उंची तर अधिकच वेगाने कमी होत गेली. 

मर्यादित टेलीपथी (दूरमनोसंप्रेषण) ची क्षमता त्यांच्यात पूर्वीपासून सुप्त स्वरूपात असावी. पण त्यांच्या नव्या नगरीत संपर्क साधण्याची प्रभावी यंत्रणा नसल्याने आणि त्यांच्या मेंदूत, चेतासंस्थेत जे परिवर्तन होत गेले त्यानंतर, ती शक्ती आता अधिक वेगाने आणि तीव्र पद्धतीने विकसित होऊ लागली होती. ह्याच काळात त्यांच्या मेंदूतील संवेदन व संप्रेषणाशी निगडित भाग अधिक विकसित झाला आणि मेंदूचा आकारही काही प्रमाणात वाढू लागला. वाढत्या मेंदूला सामावून घेण्यासाठी, स्वाभाविकच त्यांचे डोकेही बरेच मोठे होऊ लागले. 

काही निवातकवचांची टेलीपथी तर इतकी विकसित झाली होती की त्यांना संवाद साधण्यासाठी बोलावे लागत नसे. त्यांच्या मनातील विचार ते थेट दुसर्‍याच्या मनात प्रक्षेपित करू शकत होते. 

ह्याच सुमारास एक विलक्षण गोष्ट घडली. त्यांच्यातील एक विद्रोही तरुणांचा गट, कुतुहलापोटी समुद्रात विविध ठिकाणी आणि विविध स्तरांवर भ्रमण करून आणि काही काळ व्यतित करून परत आला. त्यानंतर, गेल्या पाच सहस्रकांमध्ये न घडलेली गोष्ट घडली....  

---------------------------------------

सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट

=======================

अवांतर : 

(८)  Self Healing Concrete आणि Biomineralization किंवा Microbial mineralization ह्या विषयी इंटरनेटवर सविस्तर माहिती उपलब्ध आहे. ज्यांना स्वारस्य आहे; ते ती शोधू शकतात. 

(९) Piezoelectric crystal चा वापर करून सर्वसाधारणत: अल्पप्रमाणात ऊर्जानिर्मिती होऊ शकते. अशा 'रत्नाचा' प्रकार कोणता आहे, त्यावर किती दाब पडत आहे, त्यावर निर्माण करता येणार्‍या ऊर्जेचे मान ठरत असले, तरीही सर्वसाधारणत: त्या ऊर्जेचे मान माईक्रोज्यूल्स मध्ये मोजता येईल इतकेच असते. अर्थात अधिक मोठ्या स्तरावर ऊर्जानिर्मिती करण्यासाठी, त्या 'रत्नांचे' सतत आकुंचन, प्रसरण आवश्यक आहे. शिवाय अशा 'रत्नांचा' एक विशेष विन्यास (e.g. 3D arrays / Stacked structures) निर्माण करावा लागेल आणि निर्माण झालेली ऊर्जा साठवून ठेवण्यासाठी तितक्याच उत्तम प्रकारची साधने (e.g. Supercapacitors) लागतील. अधिक माहिती इंटरनेटवर. 

(१०)  सर्वसाधारणत: (अर्थातच पृथ्वीवर) समुद्रसपाटीवर वातावरणाचा भार (दाब --> एकक bar) एक असे धरले, तर जसजसे आपण समुद्रात खोल जातो, तसतसा साधारण प्रत्येक १०.३  मीटरनंतर  हा भार १ एककाने वाढतो, असे निरीक्षण आहे. अर्थात अन्य काही घटक ह्या गणितावर परिणाम करतात (उदा. तापमान, क्षारता, स्थानिक गुरुत्वाकर्षण आदि). 

अधिक कुतुहल असणार्‍यांसाठी :  

१ bar (बार) = १,०१,३२५ Pa (पास्कल) = ७६० mm Hg (पारा) = १४.६९६ psi (Pounds per Square Inch). 

१  पास्कल = १ N/m^2  (न्यूटन प्रति चौ.मी.) 

उपलब्ध माहितीनुसार, समुद्रातील दाब पुढीलप्रमाणे आहे :  

भरतखंडालगत ३०० ते ४०० बार, 

अमेरिकेजवळ कित्येकदा ६०० बार पर्यंत, 

Mariana Trench च्या मुखाजवळ साधारण ६०० बार,  

'Challenger Deep' ह्या नावाने ओळखल्या जणार्‍या Mariana Trench मधील सर्वात खोल ठिकाणी १०८६ बार, 

Tonga Trench मधील सर्वात खोल ठिकाणी तो १०८० बार इतका आहे,

Philippine Trench मध्ये १०५४ बार

Kuril–Kamchatka Trench : १०५० बार

Kermadec Trench : १००५ बार आदि. 

'Challenger Deep' पर्यंत काही जण विशेष 'जलयाना'त बसून जाऊन आले आहेत; मात्र Scuba Diving चा विक्रम केवळ ३३२.३५ मीटर्सचा, (अर्थात दाब साधारण ३० बार) चा आहे.  कोणतेही साधन न वापरता, श्वसननियंत्रणाचे विशेष कौशल्य वापरून २५३ मीटर्स, (साधारण २४.५६ बार) इतक्या खोल समुद्रात जाऊन आल्याचे केवळ एक उदाहरण आहे; आणि त्यांचे दुष्परिणाम काय झाले त्यांची माहिती इंटरनेटवर उपलब्ध आहे. 

ह्यावरून निवातकवचांच्या नव्या नगरीत किती दाब सहन करावा लागत असावा ह्याची साधारण कल्पना येऊ शकते. थोडक्यात, विवरात राहणाऱ्या निवातकवचांवर पृथ्वीवरील सर्वात खोल समुद्राइतका भार सातत्याने पडत होता. 

(११) समुद्रात खोलवर राहणार्‍या जीवांमध्ये घडणारे परिवर्तन (अर्थात Deep-sea adaptations ) ही एक सर्वसामान्य गोष्ट आहे. ह्या मध्ये जैवप्रकाश, मोठे डोळे, लवचिक शरीर, शरीरातील सापळ्यात होणारे परिवर्तन, तात्पुरते छद्मरुप (Camouflage) आदि अनेक गोष्टींचा समावेश होतो. तिथला दाब, तापमान, प्रकाशाचा अभाव आदि गोष्टींमुळे हे घडते; असे सध्याचे विज्ञान सांगते. समुद्रतळापेक्षाही अधिक खोल जागी गेल्यावर जी उत्क्रांती झाली त्यात ह्या पैकी काही गोष्टी निवातकवचांमध्ये घडल्या असे इथे दाखविले आहे. 

(१२) अवायूश्वसन (Anaerobic Respiration) : प्राणवायू विरहित श्वसनास ‘अवायु-श्वसन’ असे म्हणतात. श्वसनासाठी जेव्हां उपलब्ध प्राणवायू पुरेसा पडत नाही, तेव्हां चयापचय क्रियेसाठी अतिशय प्रतिकूल परिस्थिती निर्माण होते. त्यामुळे चयापचय क्रियेसाठी आवश्यक असणारी ऊर्जा मिळवण्याचे काम काही पेशी करतात. ह्या प्रक्रियेत पेशीतल्या साखरेचे (ग्लुकोजचे) विघटन करून ही ऊर्जा मिळवली जाते. ह्याविषयी इंटरनेटवर भरपूर माहिती उपलब्ध आहे. ही प्रक्रिया सामान्यतः सूक्ष्मजीवांमध्ये आढळते, पण विपरीत परिस्थितीमुळे कदाचित, पण मोठ्या जीवांमध्ये दुर्मिळ असणारी ही क्षमता निवातकवचांनी आत्मसात केली.  

(१३) Hemocyanin (Coppe based) नावाचे एक प्रथिन अपृष्ठवंशीय प्राण्यांमध्ये आढळते. ह्याच्यामुळे रक्ताला काहीशी जांभळी छटा येते. ह्या प्रथिनाची प्राणवायू वाहून नेण्याची क्षमता हिमोग्लोबिनपेक्षा कमी आहे, पण Hemocyanin रक्तातील विशिष्ट पेशींमध्ये असण्याची गरज नसल्याने, अर्थात ते रक्तद्रवात थेट सामावू शकत असल्याने, अतिशीत तापमानात आणि जिथे प्राणवायू मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध होऊ शकतो, अशा ठिकाणी ते हिमोग्लोबिनपेक्षा अधिक उपयुक्त ठरते. त्याचे काही लाभ असले तरीही एकंदर त्याचे तोटे अधिक आहेत. सर्वात महत्वाचे म्हणजे अशा प्रण्यांच्या हालचाली तुलनेने संथ असतात. 

========================

=====

क्रमश: 

=====

युद्धार्थं : भाग ७

=====================

युद्धार्थं : भाग ७ 

=====================

कित्येक वर्षांच्या अथक परिश्रमानंतर विवराच्या भिंतींमध्ये अनेक स्तरांवर खोदलेल्या भुयारांची आणि त्यात निर्माण केलेल्या गुंफांची नगरी अखेर पूर्णत्वास आली होती.

अमरारिंना आणि महाधीला अपेक्षित होते; त्या प्रमाणेच ही नगरी पूर्ण होताना अनंत अडचणी आल्या होत्या. उध्वस्त मणिमतीमध्ये सुद्धा प्रचंड प्रमाणावर साधनसामग्री उपलब्ध होती. तिथल्या ज्या ज्या गोष्टींचा पुनर्वापर शक्य होता, त्या त्या गोष्टी वापरात आणल्या गेल्या होत्या. पण तरीही साधनसामग्रीच्या पलीकडे अनेक आव्हाने होती आणि परिस्थितीचा तसेच काळाचा रेटा हा निर्णायक घटक ठरत होता. 

नवीन नगरीसाठी वेळापत्रक आखताना, अमरारिंनी  नेतृत्वमंडळाच्या सूचनेचे पालन करण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला होता. पण तरीही अपेक्षित असलेल्या कालावधीच्या जवळजवळ दीडपट वेळ लागला होता.  ह्या विलंबाचे एक प्रमुख कारण होते की विचकांनी त्यांचे काम चोख बजावले होते !  कित्येक भावी संकटे निव्वळ त्यांच्या डोक्यातील शंकासुरामुळे वेळीच उघडकीस आली होती आणि वेळीच त्यावरील उपाययोजना करणे शक्य झाले होते.

मोठ्या यंत्रांच्या सहाय्यामुळे कामाचा वेग अनेक पटींनी वाढला. भुयारे आता अधिक वेगाने खोदली जाऊ लागली; तसेच मोठ्या गुंफाची निर्मिती सुद्धा सोपी झाली होती. त्या भुयारांच्या व गुंफांच्या भिंतींमधून विविध आकाराच्या नलिका फिरवताना, भुयारांच्या, गुंफांच्या भिंतींना काही ठिकाणी तडे जाण्याची शक्यता निर्माण झाली होती. त्यावर वेळीच उपाययोजना केली गेली होती. पण तरीही भुयारांच्या आणि गुंफांच्या भिंतींना विशिष्ट प्रकारचे लेपन करण्याची आवश्यकता होती, जेणेकरून त्या भिंती त्यांच्यावर पडणारा भार सहन करू शकतील. तसेच आत राहणार्‍या निवातकवचांच्या शरीरावर पडणारा दाब त्यांना सहन करता यावा, ह्यासाठी विचकांच्या सततच्या आग्रहामुळे काही काही भुयारांमध्ये नि गुंफांमध्ये ह्या लेपनाचे कित्येक थर द्यावे लागले होते.

जलशुद्धीकरण प्रक्रियेचे काम तुलनेने थोडे सोपे होते; कारण त्या यंत्रणेचा कित्येक शतकांचा अनुभव निवातकवचांकडे होता. तरीही इथेही त्यांना त्यांच्या मूळ संरचनेत विविध सुधारणा कराव्या लागल्या. कारण इथे प्रश्न केवळ क्षारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असण्याचा नव्हता; तर तिथल्या पाण्यात विरघळलेला कर्बवायूचे (Carbon Dioxide) आणि मिथेनचे प्रमाण सुद्धा, समुद्रतळाच्या तुलनेत अधिक होते. स्वाभाविकच  विवरातील पाण्याची घनता ही क्षारता व विरघळलेल्या वायूंमुळे, समुद्रतळाच्या पाण्यापेक्षा किंचित अधिक होती.

विवराच्या तळाशी सुप्त अवस्थेत असणारा शिलारस, त्यांची उष्णतेची नड भागविण्यासाठी अत्यंत चतुराईने वापरला होता. एका मोठ्या चक्राकार नलिकेतून कमी उत्कलन बिंदू असलेला एक विशिष्ट द्रव भरला होता. हा द्रव जेव्हां विवराच्या तळाशी जात असे; तेव्हां त्याचे वायूत रुपांतर होत असे. त्या नलिकेच्या वरच्या भागात, त्या वायूला वेगाने थंड केले जात असे. ह्या उष्णता विनिमयातून (Heat Exchange)  जी उष्णता प्राप्त होत असे; ती इतकी अधिक असायची की तिचा वापर भुयारांमध्ये आणि गुंफांमध्ये करण्यापूर्वी त्यांना ती विविध मार्गांनी नियंत्रित करावी लागत असे. पण ह्या नियंत्रणामुळे बरीच उष्णता वाया जात होती. त्यामुळे उष्णता नियंत्रण कक्षातील तापमान बरेच अधिक असे. विचकांना ही गोष्ट खटकली नसती तरच नवल ! 

त्यांनी तिथल्या वैज्ञानिकांना त्यावर उपाय शोधायला आणि त्यानुसार यंत्रणेला नवीन रुप देण्यास सांगितले होते. त्यानुसार अमरारिंशी चर्चा करून, त्या वैज्ञानिकांनी त्या नलिकेला तीन सहकेंद्रित आवरणे दिली होती. सर्वांत आतील नलिकेत कमी उत्कलन बिंदू असलेला द्रव भरला जात असे. तो तळाशी पोहोचल्यावर वायूत रूपांतरित होई, आणि वरच्या थरात उष्णतेचे उत्सर्जन करून पुन्हा द्रवरूप धारण करी. मधल्या आणि बाह्य थरांत टप्प्याटप्प्याने उष्णता शोषली जात असे, त्यामुळे उष्णतेचा प्रवाह अधिक नियंत्रित झाला आणि वाया जाणाऱ्या उष्णतेचे मान लक्षणीयरीत्या कमी झाले. पण ह्यामुळे प्रत्यक्ष यंत्रणा कार्यांवित होण्याचा काळ बराच वाढला होता. 

समुद्रतळाशी प्रकाश जितक्या दूरपर्यंत प्रवास करत होता, त्या तुलनेत त्या विवरात प्रकाश दूरपर्यंत जात नव्हता; त्याचे महत्वाचे कारण होते त्या विवरातील पाण्यात असणार्‍या सूक्ष्म कणांचे व वायूंचे प्रमाण. त्यामुळे खरंतर त्यांना त्यांच्या ऊर्जागोलकांची सुधारित आवृत्ती निर्माण करणे आवश्यक होते; पण मूलभूत संशोधनापेक्षा वेळ वाचविणे, ह्या गोष्टीला प्राधान्य देऊन त्यांनी त्यांच्या आराखड्यापेक्षा अधिक ऊर्जागोलकांची तिथे व्यवस्था केली होती. पण तरीही  तिथला प्रकाश मणिमतीपेक्षा अंधुकच होता. विचकांच्या निरीक्षणाच्या वेळी त्यांनी ह्या गोष्टीवर नेमके बोट ठेवले. 

त्यावर उपाय म्हणून प्रथम, 'जीवदीप्ति (Bioluminescence) असलेल्या काही जलचरांचा वापर करावा का' ह्या विषयावर सांगोपांग चर्चा झाली होती, पण त्या चर्चेअंती हा उपाय सध्या व्यवहार्य नाही; असा अभिप्राय अनेकांनी नोंदविल्यामुळे, भविष्यात करावयाची उपाययोजना म्हणून तो उपाय राखून ठेवण्यात आला . तत्पश्चात सर्व भुयारे आणि गुंफांच्या भिंतीवर स्फुरदीप्ती (Phosphorescence) असलेल्या एका विशिष्ट पदार्थाचा आणखी एक लेप देण्यात आला. हा लेप ऊर्जागोलकांतून निघणारा प्रकाश शोषून घेत असे आणि नंतर बराच काळ मंद प्रकाश उत्सर्जित करत असे. त्यामुळे ऊर्जागोलकांना सतत पूर्ण क्षमतेने चालविण्याची आवश्यकता उरली नाही आणि तिथली   दीप्ती सुद्धा थोडीशी वाढली. 

शैवालकक्षातून अन्न आणि प्राणवायू ह्या दोन्हींची दीर्घकाळ पूर्तता होईल आणि जैवकचरा पुरेपुर वापरात येईल, अशा रितीने त्यांची रचना आणि निर्मिती करण्यात आली होती. हा कक्ष इतका परिपूर्ण झाला होता की निवातकवचांच्या पुढच्या काही पिढ्यांसाठी सुद्धा पुरेशा अन्नाची साठवणूक करून ठेवण्याची क्षमता त्या स्तरात होती. शिवाय शैवालकक्ष व साठवणुक कक्ष ह्या दोन्ही ठिकाणी, आवश्यकतेनुसार विस्तार करण्यासाठीही व्यवस्था करण्यात आली होती. 

सर्व यंत्रणांची निर्मिती करताना एक दक्षता आवर्जून घेतली गेली होती; ती म्हणजे पर्यायी यंत्रणा (Backup). त्यामुळे एखादी यंत्रणा कोणत्याही कारणाने बिघडली, तर तशाच दुसऱ्या पर्यायी यंत्रणेचा तात्काळ वापर करता येईल; अशाच प्रकारची रचना सर्वत्र करण्यात आली होती.  

अमरारि सर्व परिस्थितीवर, सर्व कार्यांवर, त्यांच्या प्रगतीवर सातत्याने लक्ष ठेवून होते; जिथे आवश्यक असेल तिथे ते सक्रिय सहभाग घेत. अखेर विचकांकडून ती नगरी पूर्ण झाल्याचा निरोप मिळाला, तेव्हां विचकांना सोबत घेऊनच त्यांनी मणिमती गाठली आणि नेतृत्वमंडळाला नगरी पाहण्यासाठी येण्याचे निमंत्रण दिले.

विपरित परिस्थितीतही टिकाव धरण्याच्या, निवातकवचांच्या अस्तित्वाच्या, पुढचा अध्यायाचा प्रारंभ आता दूर नव्हता. 

---------------------------------------

सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट

=======================

अवांतर : 

इथे वापरलेली अनेक तंत्रे ही आपल्याला ज्ञात विज्ञानाशी सुसंगत आहेत. 

विवराच्या तळाशी असलेल्या शिलारसातून उष्णता मिळविण्याची पद्धत ही heat‑pipe या तंत्राशी साधर्म्य दाखवते. उपग्रह किंवा अवकाशयान यांना थंड ठेवण्यासाठी अशा नलिका वापरल्या जातात असे उल्लेख वाचले होते. त्यात कमी उत्कलन बिंदू असलेला द्रव भरलेला असतो. उष्णतेच्या संपर्कात आल्यावर तो वायूत रूपांतरित होतो, वरच्या थंड भागात पोहोचल्यावर पुन्हा द्रवरूप धारण करतो, आणि अशा रीतीने उष्णता एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत वाहून नेतो. उष्णतेचा अपव्यय कमी करण्यासाठी देखील ह्याचा उपयोग होऊ शकेल असे इथे दाखविले आहे.

पाण्याची घनता ही केवळ क्षारतेवर अवलंबून नसते. तापमान, दाब आणि त्यात विरघळलेले वायू यांचाही त्यावर परिणाम होतो. विवरातील पाण्यात कार्बन डायऑक्साइड आणि मिथेनचे प्रमाण जास्त असल्याने त्या पाण्याची घनता  समुद्रतळाच्या पाण्यापेक्षा किंचित अधिक होते आणि अशा पाण्यात प्रकाशाचा प्रसारही मर्यादित होतो. कारण पाण्यातील सूक्ष्म कण आणि वायू प्रकाश शोषून घेतात किंवा त्याचे scattering करतात. म्हणूनच विवरात ऊर्जागोलक असूनही प्रकाश मणिमतीपेक्षा अंधुक होता.

जीवदीप्ती म्हणजे काही जीव स्वतः प्रकाश निर्माण करतात, जसे की समुद्रातील जेलीफिश किंवा खोल समुद्रातील मासे. पण त्यांना नियंत्रित करणे, वाढवणे आणि दीर्घकाळ टिकवणे कठीण होते. म्हणून तातडीच्या उपायासाठी त्यांनी स्फुरदीप्तीचा मार्ग निवडला, असे दाखविले आहे. हा पदार्थ बाह्य प्रकाश शोषून घेतो आणि नंतर मंद प्रकाश सोडतो. त्यामुळे नगरीत एक सौम्य, स्थायी स्वरुपाचा प्रकाश निर्माण करता आला.

पृथ्वीवरही शैवालांचा वापर प्राणवायू निर्मितीसाठी आणि जैवकचऱ्याच्या पुनर्वापरासाठी केला जातो. इथे नगरीच्या दीर्घकालीन स्वयंपूर्णतेसाठी अन्न, प्राणवायू आणि कचऱ्यावरची पुनर्प्रक्रिया या तिन्ही गोष्टी एकाच प्रणालीत गुंफल्या आहेत.

अभियांत्रिकीतील एक मूलभूत नियम म्हणजे redundancy—म्हणजेच कोणतीही यंत्रणा बिघडली तर तिचा पर्याय तत्काळ उपलब्ध असणे. अवकाश मोहिमा, पाणबुड्या किंवा अणुऊर्जा प्रकल्प यांमध्ये हा नियम काटेकोरपणे पाळला जातो. इथेही तीच संकल्पना वापरली गेली आहे. 

========================

=====

क्रमश: 

=====

युद्धार्थं : भाग ६

अमरारिंच्या चेहर्‍यावरचा तणाव एव्हांना निवळला होता. 

नव्या नगरीचा आराखडा नेतृत्वमंडळापुढे नेण्यापूर्वी त्यांनी काय बोलायचे, कसे सांगायचे ह्याची अनेकवेळा मनात उजळणी केली होती. पण त्या आराखड्याला होकार मिळविणे त्यांना तुलनेने सोपे गेले होते. त्यांनी जसा तो आराखडा समजाविण्यास आरंभ केला, तेव्हां त्या सभाकक्षात जमलेल्या सर्वांचा उत्साह ओसंडून वाहत होता. 

नंतर जसजसे ते तांत्रिक गोष्टींवर बोलू लागले, तेव्हां आरंभीस अनेक शंका व प्रश्नांचे मोहोळ उठले होते. त्याच्या प्रत्येक  उत्तरासोबत, परिस्थितीचा अटळ रेटा बहुतेकांच्या लक्षात येऊ लागला, तशी त्या उत्साहाला ओहोटी लागली. 

शेवटी त्यांना स्पष्टपणे सांगितले गेले "आमचा सर्वांचा तुमच्यावर विश्वास आहे; आता अधिक वेळ न दवडता प्रत्यक्ष कामाचा आरंभ करा."  

ते तिथून निघणार, तितक्यात नेतृत्वमंडळातील त्यांच्या इतकाच वृद्ध असलेल्या प्रकेतूंनी त्यांना अधिकारवाणीने सांगितले "तुम्ही दहा प्रवाहचक्रात (७) ही नगरी पूर्ण होईल असे म्हणालात; पण आपल्याकडे तितका वेळ आहे असे मला वाटत नाही. पाच-सहा प्रवाहचक्रात आपण तिथे स्थलांतर करू शकलो; तर ते अधिक योग्य ठरेल. आरंभीच्या काळात समान स्तरावरचे अनेक निवातकवच मोठमोठ्या गुंफांत एकत्र राहतील. आम्ही सुद्धा एका मोठ्या कक्षात एकत्र राहू."  

उध्वस्त मणिमतीतील वाढत असलेला असंतोष, प्रकेतूंच्या कानावर आला होता. त्यामुळे प्रकेतूंच्या त्या सूचनेत केवळ अधिकार नव्हता, तर मणिमतीत त्यांनी बघितलेल्या, अनुभवलेल्या आक्रोशाची कंपने होती.

ह्या अनपेक्षित मागणीमुळे अमरारि थोडे गोंधळले, पण त्यांचे विचारचक्र वेगाने धावू लागले. त्यांनी योजलेले वेळापत्रक तर बदलणार होतेच, पण आराखड्यातही परिवर्तन करावे लागणार होते. एकतर गुंफांचा आकार मोठा करावा लागणार होता, शिवाय काही ठिकाणी त्या गुंफांना आतून एकमेकाशी जोडावे लागणार होते. अर्थात गुंफांची संख्या मोठ्या प्रमाणात कमी होणार असल्याने, वेळही तितकाच वाचणार होता.  त्यांनी सर्वांकडे बघितले, प्रकेतूंच्या मागणीशी सर्वजण सहमत आहेत; असे त्यांच्या चेहर्‍यावर स्पष्ट दिसत होते. त्यांच्या मान्यतेशिवाय पुढे जाणे अशक्य होते. अमरारिंनी मानेनेच रुकार दिला आणि सभाकक्षातील तणाव जणू एका क्षणात विरून गेला. नेतृत्वाचा अंतिम आदेश स्पष्ट होता.  “आता वेळ न दवडता प्रत्यक्ष काम सुरू करा...." 

त्यानंतर सगळी मरगळ झटकून अमरारि पुन्हा विलक्षण वेगाने कामाला लागले. पुन्हा एकदा त्या सभाकक्षात वैज्ञानिकांचा तो गट एकत्र जमला. त्यांनी सर्वांना नेतृत्वासोबत झालेल्या चर्चेसंदर्भात कल्पना दिली. सर्वप्रथम त्यांनी मूळ  आराखड्यात तातडीने आवश्यक ते परिवर्तन करण्यासाठी महाधीला सूचना दिल्या.  भुयारे खोदणे, प्राणवायूची निर्मिती, जलशुद्धीकरण आणि ऊर्जानिर्मिती ह्या चार प्रमुख कामांसाठी सविस्तर आराखडा आखणे  आणि त्यासाठी पथके निर्माण करण्याचे दायित्व, त्यांनी त्या गटातील चौघांवर सोपवले. छिद्रान्वेषी स्वभावाच्या विचकांना त्यांनी सर्व कामांवर लक्ष ठेवण्याची, तसेच आवश्यक त्या प्रत्येक ठिकाणी वेळीच सूचना करण्याचे दायित्व दिले. तसेच आणखी दोघांवर आवश्यक त्या साधनसामग्रीची जमवाजमव आणि यंत्रांचे व्यवस्थापन सोपवले. 

महाधी आणि तिच्य सहकार्‍यांनी आराखड्यात आवश्यक ते परिवर्तन करेपर्यंत, सर्व पथके निर्माण झाली होती.त्यानंतर सविस्तर आराखडे सुद्धा निर्माण केले गेले आणि पथके कामाला लागली. ठरविल्याप्रमाणे अनेक छोटे खोदक विवराच्या निकट आधीच आणले गेले होते. खोदक पथक छोट्या खोदकांसह विवरात खोल उतरले. आराखड्यानुसार विवराच्या भिंतीवर एक प्रचंड मोठे प्रकाशमान वर्तुळ कोरण्यात आले. त्या वर्तुळाच्या परिघाजवळ एकाच वेळी अनेक खोदकांनी त्यांचे काम सुरू केले. 

खोदकांच्या टोकांवरून निघणारे निळसर ऊर्जाकिरण पाण्यात पसरत होते. खोदकांच्या प्रत्येक आघातासोबत पाण्यात सूक्ष्म कंपनलहरी निर्माण होत होत्या आणि विवराच्या भिंतींवर आदळून परतत होत्या. पाण्यात सातत्याने पसरणार्‍या त्या कंपनांमुळे, त्या निळाईला काहीसे गूढत्व लाभले होते. ती निळाई सजीव असल्याचा भास होत होता. कामाचा वेग मंद होता, पण प्रत्येक आघात आणि भुयाराची वाढत जाणारी लांबी म्हणजे नव्या नगरीच्या स्वप्नाकडे एक पाऊल होते.

अथक परिश्रमानंतर अखेर पहिले लांबलचक भुयार निर्माण झाले. भुयाराचे दुसरे तोंड विवरापासून बर्‍याच दूर अंतरावर समुद्रतळाच्या दिशेने उघडले गेले. त्या क्षणी तिथल्या पाण्याचे भारसंतुलन बिघडले. तिथला पाण्याच्या  प्रवाहाचा वेग आणि दिशा अकस्मात बदलली . आता त्या मार्गातून मोठ्या यंत्रांना भुयाराच्या आत आणण्याचा मार्ग पूर्ण झाला होता.

जेव्हा पहिली मोठी यंत्रे त्या भुयारातून आत सरकली, तेव्हा त्यांच्या हालचालींनी वेगवान प्रवाहलहरी निर्माण झाल्या. त्या प्रवाहलहरी विवराच्या भिंतींवरून परावर्तित झाल्या आणि तिथली निळाई पुन्हा खळबळली. ह्यावेळी त्या लहरींची कंपने विवराच्या वरपर्यंत पोहोचली. 

मोठ्या यंत्रांचे काम सुरू झाले हे कळताच, अमरारिंनी आणि महाधीने एकमेकांकडे पाहिले. त्यांच्या डोळ्यांत थकवा होता; पण मनात समाधान दाटून आले होते. आता कामाचा वेग अनेक पटींनी वाढू शकणार होता. नव्या नगरीचे स्वप्नाचे पहिले पाऊल पडले होते.

---------------------------------------

सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट

=======================

अवांतर : 

(७) समुद्रतळाशी दीर्घकाळ राहणार्‍या संस्कृतीची कालगणनेची परिमाणे आपल्याप्रमाणेच असण्याचे कोणतेही कारण नाही. तिथल्या पर्यावरणाशी सुसंगत अशी त्यांची कालगणना असणे अधिक सयुक्तिक आहे. समुद्रात असंख्य प्रवाह असतात आणि त्यातील प्रत्येकाचे एक चक्र असते. त्यामुळे मणिमतीच्या जवळ असलेल्या एखाद्या प्रवाहच्या चक्रावर निवातकवचांची कालगणना आधारलेली असणे, अतर्क्य नाही. 

========================

=====

क्रमश: 

=====

युद्धार्थं : भाग ५

=====================

युद्धार्थं : भाग ५     

=====================

नेतृत्वाशी संवाद साधून अमरारि आपल्या कक्षाकडे परतत असताना, अकस्मात महाधी सुहास्य मुद्रेने त्यांच्याकडे आली. तिच्या चेहर्‍यावरून तिच्यावर सोपवलेले कार्य तिने पार पाडले आहे, हे त्यांच्या लक्षात आले. त्यांनी तात्काळ सभेसाठी सर्वांना निमंत्रण देण्याची व्यवस्था केली. 

त्या पहिल्या सभेनंतर अमरारिंनी  बराच कालावधी अस्वस्थ मनस्थितीत घालवला होता. नेतृत्वाशी विचारविनिमय करणे, हताश झालेल्या निवातकवचांना, स्त्रियांना धीर देणे, तात्पुरत्या पुनर्वसनाच्या कामात सहभागी होणे आदि गोष्टींमध्ये त्यांचा बराच वेळ जात असला, तरी त्यांचे मन महाधीकडून येणार्‍या निरोपाकडे लागले होते. एकीकडे त्यांना विश्वास वाटत होता की महाधी आणि तिचे सहकारी आखत असलेला नव्या नगरीचा आराखडा हा परिपूर्ण असेल, पण दुसरीकडे, त्यांना त्यावर उमटणार्‍या संभाव्य प्रतिक्रियांचे थोडे भय देखील वाटत होते. त्यात गेल्या सभेत कित्येकांनी केवळ निरुपायाने होकार दिला होता; ही गोष्ट त्यांना भेडसावत होती.  

अमरारिंकडून सभेसाठी सूचना मिळाली आणि त्याच सभाकक्षात उत्कंठा, चिंता, तणाव, आत्मविश्वास अशा विविध भावना उमटलेले चेहरे पुन्हा एकत्र आले. सभाकक्षात तसाच निळसर- हिरवट प्रकाश पसरला होता. महाधीने तिच्या हातात असणारा एक गोलक त्या मेजाच्या एका कोपर्‍यात ठेवला आणि त्यावर स्वत:चा हात ठेवला. त्या मेजाच्या  पृष्ठभागावर असलेल्या काचेवर संभाव्य नगररचनेचे एक रेखाचित्र उमटले. 

अनेकांनी ते रेखाचित्रे नीट बघितल्यानंतर, स्पष्टीकरणाच्या अपेक्षेने महाधीकडे बघितले. महाधीने सावकाश पण ठाम स्वरात बोलण्यास आरंभ केला. : 

"गेल्या वेळेसच मी सुचवले होते की आपल्याला समुद्रतळावर राहणे शक्य नाही. त्या ऐवजी विवरात उतरून, विवराच्या  भिंतींमध्ये  काटकोनात भुयारी मार्ग खणले, तर त्यात आपण राहण्याची व्यवस्था करू शकतो आणि विवराचा अवाढव्य आकार पाहता वेगवेगळ्या दिशांना हे भुयारी मार्ग खणले जाऊ शकतात. हा आराखडा, केवळ एका दिशेला खणलेल्या भुयाराची अंतर्गत रचना कशी असेल हे दाखविण्यासाठी आहे."

तो आराखडा सविस्तर समजावण्यासाठी महाधी त्या आराखड्यावर थोडीशी झुकली आणि पुन्हा तिने बोलण्यास आरंभ केला. 

"प्रत्येक भुयारात ही रचना अनेक स्तरीय असेल. तुमच्या सर्वांच्या लक्षात असेलच की विवराच्या तळातून भू-रस उफाळला होता, अर्थात तिथे प्रचंड उष्णता आहे. ह्या उष्णतेचा उपयोग आपण करून घेऊ शकतो. प्रत्येक भुयारी मार्गात आपण त्या उष्णतेचा उपयोग करून घेऊ शकू, ती उष्णता आपल्या अस्तित्वासाठी संकट ठरणार नाही;  इतकेच आपण खोल जाऊ. त्यामुळे प्रत्येक भुयारी मार्गात किती स्तर असतील; हे आत्ता सांगणे कठीण आहे. पण सर्वसाधारणत: सर्व भुयारी मार्गात  बहुस्तरीय रचना असेल."  

इतके बोलून महाधी प्रतिक्रिया पाहण्यासाठी थांबली. अनेकांच्या चेहेर्‍यावर अजूनही प्रश्नचिन्हे होती. 

ते पाहून तिने त्या आराखड्यामागची कारणे देण्यास आरंभ केला. "इथे तुम्हाला अनेक स्तर दिसत असले, तरी आम्ही त्याचे चार प्रमुख भाग पाडले आहेत."

सगळ्यांची दृष्टी त्या आराखड्यावर असली, तरी त्यांचे कान आपल्या बोलण्याकडे आहेत हे तिला जाणवले. ती पुढे म्हणाली : 

"सर्वात वरती वावरण्याच्या व राहण्याच्या जागा, त्या खाली प्राणवायू व अन्न उत्पादनासाठी आणि साठवणूकीसाठी व्यवस्था, त्या खाली जल शुद्धीकरण आणि तापमान नियंत्रण कक्ष आणि  सर्वात तळात भूगर्भातील उष्णता आत घेण्याची, नियंत्रणाची आणि ऊर्जा उत्पादनाची व्यवस्था अशी ढोबळमानाने रचना आहे. आत घेतलेली उष्णता आपण आवश्यकतेनुसार जिथे आवश्यक असेल तिथे तापमान नियंत्रण करून पुरवू शकू. तसेच आपल्याला विविध प्रकल्पांसाठी जी ऊर्जा लागेल, त्याची निर्मिती सुद्धा इथेच होईल." 

ती क्षणभर थांबली. सर्वजण उत्सुकतेने ऐकत होते. ती पुढे म्हणाली "आजही पाण्यातून आपण जो प्राणवायू मिळवतो, तो आपल्याला पुरेसा ठरत नाही, त्यामुळे आपल्याला अतिरिक्त प्राणवायू निर्माण करण्याची आवश्यकता भासणारच आहे." 

विचकांना  मान डोलावताना तिने पाहिले आणि तिच्या स्वरात थोडा उत्साह आला. : 

"अन्न उत्पादनासाठी आरंभी आपण शैवाल उत्पादन करावे. त्या शैवाल उत्पादनातून आपली प्राणवायू देखील मिळवता येईल. सध्या आपण जलचरांची शेती करू शकणार नाही; कारण त्यांच्यावर सुद्धा किरणोत्सर्गाचे परिणाम झाले असणार आहेत. पण कालांतराने ह्या स्तरावरील काही कक्षात आपल्याला पूर्वीप्रमाणेच जलचरांची शेती सुद्धा करता येईल. शैवाल उत्पादनाच्या वरच्या थरात, अतिरिक्त उत्पादन साठवून ठेवण्याची व्यवस्था करता येईल. जिथे हिरवे त्रिकोण दिसत आहेत तो उत्पादनाचा आणि शुभ्र त्रिकोण दिसत आहेत, तो साठवणुकीचा स्तर आहे." 

तिने मान वर केली. अमरारिंच्या चेहर्‍यावर समाधान आहे; असे तिला वाटले. :

"त्याच्या वरच्या स्तरात राहण्याची व्यवस्था आणि सर्वात वरती आपल्याला  ज्या ज्या कारणांसाठी एकत्र यावे लागते, अशा कारणांसाठी व्यवस्था करता येईल.  शिवाय ज्या स्तराच्या आपल्या गरजा वाढतील, तसतसे त्या स्तरावर विस्तारीकरणही करता येईल. त्यासाठी अर्थातच नव्याने भुयारी मार्ग खणावे लागतील."  

महाधी बोलत असताना अमरारिंना जाणवत होते की तिने व तिच्या सहकार्‍यांनी किती खोलवर विचार केला आहे. त्यांनी उपस्थितांच्या चेहर्‍यावरून दृष्टी फिरवली. कित्येक चेहर्‍यांवरचा तणाव कमी झाला होता. काही चेहरे चिंतातूर आणि विचारमग्न सुद्धा होते. 

नेहमीप्रमाणे पहिली शंका विचकांच्या डोक्यात आली. 

"आपण जितके खोल जाऊ, तितका शरीरावर पडणारा दाब वाढणार आहे, तो आपण कसा सहन करणार आहोत ?"

महाधीने ह्या प्रश्नाचा विचार आधीच केला असावा. तिने तात्काळ उत्तर दिले. "हो, दाब वाढेल हे खरे, पण आपण पूर्ण  नगर दाब‑प्रतिरोधक मिश्रधातू व सेंद्रिय तंतूंच्या आवरणाने सुरक्षित करू शकतो. त्यामुळे आपले शरीर थेट दाबाला सामोरे जाणार नाही. मात्र, दीर्घकाळात आपल्यात सूक्ष्म बदल होत जाणारच आहेत. आपल्या हाडांची घनता वाढेल, आपले शरीर लहान व हलके होई भुयारातील गुंफांमध्ये सतत वावरल्यानंतर कालांतराने आपली  उंची घटत जाण्याची शक्यता आहेच. ही उत्क्रांती अटळ आहे, पण ती आपल्याला नगराबाहेर वावरण्यासाठी सुद्धा अधिक सक्षम करेल."

चेहर्‍यावर चिंतेचे जाळे पसरलेल्या आणखी एका वृद्धाने दोन प्रश्न विचारले. खोलवरच्या पाण्यात क्षारांचे प्रमाण अधिक असेल, त्यांचा प्रभाव कसा कमी करणार ?, दुसरी गोष्ट म्हणजे नगर उभारणीसाठी लागणारी सामग्री आणि यंत्रे विवराच्या आत कशी नेणार आहोत ?"

ह्या प्रश्नांचा सुद्ध महाधीने विचार केला होता. "खोल पाण्यातील क्षारांचे प्रमाण आपल्या शरीरावर परिणाम करेल. पण कालांतराने आपल्या शरीराच्या उत्सर्जन व पचन यंत्रणेतील सूक्ष्मजीव हे क्षार संतुलित करतील. सुरुवातीला मात्र जलशुद्धीकरण कक्ष आवश्यकच राहील."

ती क्षणभर थांबली आणि तिने दुसर्‍या प्रश्नाचेही उत्तर दिले. : 

आरंभीची विवरे खणताना आपल्याला जी सामग्री लागेल, ती नड आपल्याकडे आत्ता शिल्लक असलेले धातू व इतर पदार्थांचे साठे भागवतील. नंतर विवरांच्या भिंतीमधून, खणलेल्या भुयारांतून आपल्याला हव्या त्या गोष्टी मिळवण्याची यंत्रणा आपल्याला विकसित करावी लागेल. तिथे आपली मोठी यंत्रे नेणे हे सध्या तरी निश्चितच कठीण आहे. त्यामुळे आपल्या जुन्या नगरात खाणींमध्ये खोदकाम करण्यासाठी, जे छोट्या आकाराचे खोदक आपण निर्माण केले होते; ते खोदक वापरून आरंभीचे मोठे भुयारी मार्ग आपण निर्माण करू शकतो."

अजूनही काही चेहरे तणावातच होते. महाधीने एक दीर्घ श्वास घेतला आणि ती पुढे बोलू लागली : 

"त्या छोट्या खोदकांमुळे आरंभीच्या कामास थोडा अधिक वेळ लागेल हे आम्ही गृहित धरले आहे. पण एकदा पुरेशा लांबीचे आणि उंचीचे भुयार पूर्ण झाले की त्या भुयारातून वरती समुद्रतळाच्या  दिशेने आपल्याला दुसरे मार्ग निर्माण करावे लागतील. ह्या मार्गांचा वापर करून आपली मोठी यंत्रे आत येऊ शकतील. एकदा ती यंत्रे आत आली की नंतर कामाचा वेगही वाढेल. शिवाय, भुयारी मार्गातून बाहेर पडण्यासाठी आणखी एक पर्यायी मार्ग सुद्धा आपसूकच निर्माण होईल."

महाधी बोलायची थांबली आणि त्या सभाकक्षात तणावपूर्ण शांतता पसरली.काही जणांच्या चेहर्‍यावर अनामिक भीती आहे; असे तिला वाटले. काही क्षण असेच गेले; कुणीच काही बोलेना. 

मग विचकांचा प्रश्न आला "म्हणजे हा आराखडा वापरल्यानंतरही आपल्यात, आपल्या पुढील पिढ्यांमध्ये जे परिवर्तन होणार आहे, ज्या अटळ उत्क्रांतीला आपण सामोरे जाणार आहोत; ते आपण टाळू शकणार नाहीच आहोत. कारण ह्या आराखड्यात कुठेही जुन्या पद्धतीच्या नगररचनेकडे पुन्हा परत जाऊ शकू; असे काहीही नाही." 

विचकांचा आक्षेप अगदी योग्य होता. त्यामुळे तिथे थोडीशी कुजबूज सुरू झाली  आणि ती थांबण्याचे नाव घेईना. 

तेव्हां अमरारिंनी त्या चर्चेची सूत्रे हातात घेतली. "सर्वांनी इकडे लक्ष द्या आणि मी काय सांगतो आहे ते पुन्हा नीट लक्ष देऊन ऐका. आपण गेल्यावेळी ह्या विषयी सविस्तर बोललो आहोत, पण तरीही पुन्हा सांगतो. आपण झेललेल्या आणि ह्यापुढेही कमी-अधिक प्रमाणात झेलाव्या लागणार्‍या किरणोत्सर्गाचे परिणाम आपल्यावर होणारच आहेत. ते परिणाम आपल्या पुढील पिढ्यांमध्येही उतरणार आहेत. त्यात आता आपण पूर्णपणे वेगळ्या पर्यावरणात राहणार आहोत, वावरणार आहोत. जनुकांमध्ये, गुणसूत्रांमध्ये  उत्परिवर्तन (Mutation in genes, Chromosomal Mutation) अटळ आहे. त्याचा वेग कदाचित आपण नियंत्रित करू शकू. पण परिस्थितीनुसार, पुढील पिढ्यांमध्ये  तो वेग कमी  करण्याऐवजी आपण तो वाढविण्यासाठीच प्रयत्न करू, ही शक्यता आहे. तेव्हां पुन्हा एकदा सांगतो; ही संभाव्य उत्क्रांती मनोमन स्वीकारा."

सभाकक्षातील  तणाव अजूनही तसाच होता. मग त्यांनी निर्वाणीचा आधिकारिक स्वर लावला. : 

"ह्या पलिकडे कुणाला काही शंका असल्यास वा नंतर काही गोष्टी लक्षात आल्यास माझ्याशी अवश्य बोला. पण ह्या आराखड्याप्रमाणे आपण पुढे जावे; असे मला वाटते. तुम्हा सर्वांची मान्यता / आक्षेप मला लेखी कळवा. आता ही सभा संपली आहे. आवश्यकता वाटल्यास आपण पुन्हा भेटू."

सभाकक्ष रिकामा झाला तरी अमरारि त्यांच्या जागेवरच बसून होते. त्यांच्या लक्षात आले की हा आराखडा नेतृत्वाला समजावून, त्यांचा अंतिम होकार घेऊन आणि त्यांच्याकडून  सर्व प्रकारच्या साधनसामग्रीची उपलब्धता कळल्यानंतरच, अंतिम वेळापत्रक ठरवता येईल. 

मेजावरील ऊर्जागोलकावर त्यांनी दोन बोटांनी अलगद स्पर्श केला. त्या कक्षातील प्रकाश मंदावला. 

काहीशा जड पावलांनी ते उठले. नव्या संस्कृतीचा पाया रचण्याचे महत्कार्य त्यांना आता पार पाडायचे होते. 

त्यांच्या पावलांचा आवाज, त्या रिकाम्या सभाकक्षाला, मोठ्या परिवर्तनाची जाणीव करून देत होता.     

---------------------------------------

सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट

=======================

अवांतर : 

मी इथे अधिक तांत्रिक गोष्टी टाकू शकलो असतो; पण मी ते जाणीवपूर्वक टाळले आहे. 

========================

=====

क्रमश: 

=====

युद्धार्थं : भाग ४

 =====================

युद्धार्थं : भाग ४  

=====================

काही सहस्र वर्षांपूर्वी

....

निवातकवचांच्या नगरीत हल्लकल्लोळ माजला होता. 

इतक्या कमी वेळात होत्याचे नव्हते होणे, हे युद्धात न उतरलेल्या, नगरातच निवास करणार्‍या अनेक ज्येष्ठ असुरांच्या पचनीच पडले नव्हते. आक्रंदणार्‍या स्त्रियांना, रडणार्‍या बालकांना धीर देण्याचे प्रयत्न, अनेकदा व्यर्थ ठरत होते. पुढची मार्गक्रमणा कशी करावी ह्या विषयीचा संभ्रम सार्वत्रिक होता. सर्वत्र एकच गोंधळाचे वातावरण होते. 

काही काळाने सावरलेले अनेक ज्येष्ठ दानव आणि युद्धाच्या ज्वरातून बाहेर पडलेले, प्रत्यक्ष युद्धात सहभाग नसलेले अनेक शहाणे दानव एकत्र आले. त्यांच्यातून एक नवीन सामुदायिक नेतृत्व उदयास आले. तीन कोटींवरून त्यांची संख्या, अवघ्या काही लाखांवर आली होती. त्यातही वृद्धांचे प्रमाण अधिक असल्याने, काही काळानंतर ती संख्या आणखी घटण्याची शक्यता होती. 

तरीही एक आशेचा किरण होता. प्रत्यक्ष युद्धात न उतरलेले, परंतु त्यांच्या नगरीसाठी, सुविधांसाठी , युद्धासाठी मागच्या फळीत काम करत असलेले बरेच अभियंते, वैज्ञानिक, तंत्रज्ञ व इतर क्षेत्रातील अनेक निवातकवच वाचले होते. त्यामुळे त्या विध्वंसानंतर, आवरण्याच्या आणि सावरण्याच्या प्रक्रियेचा आरंभ तात्काळ झाला. 

आघात आणि आक्रोशाचा पहिला भर ओसरल्यानतर काही काळाने, त्यांच्या नवीन सामुदायिक नेतृत्वाने दीर्घकाळ विचारविनिमय केला. अनेक पर्यायांवर खल झाला. शेवटी बहुमताने असे ठरले की ह्या उद्ध्वस्त झालेल्या नगराचे पुनर्निर्माण करण्यापेक्षा, अधिक सुरक्षित अशी एखादी जागा शोधून तिथे नव्याने आपली संस्कृती वसवावी. 

त्यांच्या नवीन नेतृत्वाच्या पुढे असणारी एक मोठी समस्या होती, लिंग गुणोत्तर (Gender Ratio). ते आता पूर्णपणे विस्कटले होते. त्या भीषण युद्धात, त्यांच्यातील पुरुष मोठ्या प्रमाणात मारले गेले होते आणि  मागे राहिलेल्या स्त्रियांची संख्या प्रचंड अधिक होती. ह्या समस्येवरचा उपाय, शक्य तितक्या लवकर शोधणे अत्यंत आवश्यक होते. 

आत्तापर्यंत त्यांनी जी सामाजिक व्यवस्था, अर्थव्यवस्था निर्माण केली होती, जोपासली होती; ती पूर्णपणे उन्मळून पडली होती. निदान सुरुवातीच्या काळात तरी, त्यांना एका संपूर्ण नव्या संरचनेची आवश्यकता होती. अशी संरचना जी सर्व प्रकारच्या आव्हानांना तोंड देऊ शकेलच, पण त्याचसोबत. त्यांच्या प्रजातीच्या अस्तित्वाला निर्माण झालेल्या आणि भविष्यात निर्माण होऊ शकतील, अशा सर्व संकटांचे निराकारणही करू शकेल. 

एकूणच, अगदी सामाजिक स्तरापासूनच, त्यांना त्यांच्या संपूर्ण संस्कृतीचा पाया नव्याने रचावा लागणार होता. नंतर त्याच पायावर, त्यांना त्यांची वैज्ञानिक प्रगती सुद्धा साधणे आवश्यक होते. 

स्वाभाविकच अनेक पर्यायी जागांचा शोध सुरू झाला, पण त्यावर नेतृत्वस्तरावरच  एकमत होत नव्हते.  

शेवटी नवीन नेतृत्वाने, त्यांच्यातील एका वैज्ञानिक गटावर अशी जागा शोधण्याचे दायित्व सोपविले. त्या गटाचा नेता होते'अमरारि'. 

अमरारि आता अतिशय वृद्ध झाले होते, पण निवातकवचांचे सागरातले साम्राज्य विस्तारताना, आवश्यक ते सर्व तंत्रज्ञान विकसित करताना, त्यांनी अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.

ह्या युद्धापूर्वी, ते जेव्हां जेव्हां निवातकवचांचा इतिहास वाचत, तेव्हां प्रत्येक वेळी त्यांना खटकणारी एकच गोष्ट होती; ती म्हणजे  निव्वळ अहंकारापायी ,जुन्या शत्रुत्वाचा दाखला देत, इंद्राशी कायमस्वरुपी घेतलेले शत्रुत्व. देवांच्या स्वामित्वाखाली असणारे ते नगर बळकाविण्याची आस आणि त्यावेळी  तरुण असलेल्या अनेक असुरांची त्या वेळेची भूमिका, त्यांना तो इतिहास पुन्हा पुन्हा वाचूनही कधीच पटली नव्हती. पण त्यांच्यासारखा विचार करणार्‍या निवातकवचांची संख्या अत्यल्प होती

त्यात, देवांशी युद्धात जिंकलेले निवातकवच आणि त्यांचे नंतरच्या कित्येक पिढ्यांचे नेतृत्व आणि प्रजा, परंपरेने देवांवरील विजयाच्या उन्मादात जगत आले होते. त्यामुळेच कदाचित, त्यांनी त्या विषयावर कधीही ब्र सुद्धा काढला नव्हता. ह्या विषयात त्यांनी स्वत:च्या मनाला असा बांध घातला होता की त्यांच्या पूर्वायुष्यात सुद्धा कोणत्याही नेतृत्वाच्या, समूहाच्या कित्येक आततायी, आत्मघातकी निर्णयांच्या विरोधात जाण्याचे धैर्य, ते कधीच दाखवू शकले नव्हते. पण आता झालेला संहार आणि त्यातून उद्भवलेला त्याच्या संस्कृतीचा र्‍हास, त्यांच्या वृद्ध डोळ्यांना आणि त्यांच्या उद्विग्न मनाला टोकाचा खुपत होता. 

एका अर्थाने, नियतीने त्यांच्यावर पुन्हा तेच दायित्व टाकले होते. पण आता परिस्थिती अशी होती, की एकेकाळी जे धैर्य ते दाखवू शकले नव्हते, ते धैर्यच आता निवातकवचांच्या भविष्याचा पाया ठरणार होते. 

विध्वंसातून वाचलेल्या एका कक्षात, अमरारिंनी त्या वैज्ञानिकांच्या गटास चर्चेसाठी एकत्र आणले. त्या कक्षातील वातावरणात असह्य तणाव होता. अमरारिंना तो तणाव जाणवत होता. झुकलेले खांदे, गंभीर, तणावग्रस्त मुद्रा, भविष्याच्या चिंतेने होणार्‍या अस्वस्थ हालचाली, तर काही चेहर्‍यांवर निर्धार अशा खुणा कमीअधिक प्रमाणात, तिथे जमलेल्या सर्वांच्यात दिसत होत्या.  

हिरवट-निळसर प्रकाशाने न्हालेल्या त्या प्राचीन कक्षात, एका मेजाभोवती तो गट बसला होता. अमरारि मुख्य आसनावर बसले होते. मेजावर मध्यभागी असलेला आणि त्यांच्याच एका शोधाचे फलित असलेला एक उर्जागोलक, त्या मेजावर पुरेसा प्रकाश पुरवत होता. 

ही सभा त्यांच्या संस्कृतीच्या नव्या प्रवासाची पहिली पायरी ठरणार होती. त्यामुळेच कदाचित चर्चेला आरंभ करताना, त्यांनी ह्यापुढे कुठल्याही प्रकारचा अंतर्गत संघर्ष टाळण्याची भूमिका मांडली. त्यांच्या विचारांशी सर्व सहमत आहेत, ह्याचा प्रत्यय त्यांना इतरांच्या चेहर्‍यावरील भाव पाहून आला. 

मग त्यांच्या आठवणीत खोलवर गेलेला आणि त्यांच्या मनात अनेक वर्षे सुप्त अवस्थेत राहिलेला प्रस्ताव त्यांनी मांडला : 

"माझ्या मते, निदान निकटच्या भविष्यकाळात तरी, केवळ अंतर्गतच नव्हे, तर आपल्याला अन्य कुणाशीही कुठलाही संघर्ष करावा लागू नये, अशा पद्धतीने आपण योजना आखली पाहिजे ." 

ते क्षणभर थांबले, तोवर अनेक माना डोलल्या होत्या. " त्यामुळे कुठल्याही देवांशी, इतर दानव संस्कृतींशी, असुरांशी, मानवाशी वा इतर दिव्य योनिजांशी, कोणताही संघर्ष टाळण्यासाठी, नव्या नगरीसाठी असे स्थान निवडावे की ज्याचा शोध कुणालाही लागू नये आणि कुणालाही आपल्या नगरीमुळे उपद्रवही होऊ नये. ह्या पृथग्वासाविषयी (self-isolation) मी नव्या नेतृत्वाशी ओझरते बोललो होतो, त्यांनी हा प्रस्ताव तुमच्यासमोर मांडण्याचे सुचवले, त्यामुळे तुम्हां सर्वांना मान्य असेल, तरच ही गोष्ट पुढे जाईल."

भीषण विध्वंसाच्या पार्श्र्वभूमीवर, त्या गटातील सर्वांचा ह्या प्रस्तावाला विरोध असण्याचे काही कारणच नव्हते. त्यामुळे तो प्रस्ताव तात्काळ मान्य झाला. मात्र चर्चेच्या ओघात अमरारिंच्या असे लक्षात आले की सुरुवात कुठून करावी, कशी करावी, नवीन नगर कुठे वसवावे  ह्या विषयांवरून  काही मतभेद आहेत. 

ही चर्चा सुरू असतानाच, त्या गटातील एक तरुण स्त्री वैज्ञानिक अतिशय अस्वस्थ दिसत होती. तिचे हात नकळत एकमेकांत गुंतले होते आणि ते ती सारखे हलवत होती. तिला काहीतरी बोलायचे होते, पण इतके सर्व ज्येष्ठ आपापले विचार मांडत असताना, बोलावे की न बोलावे ह्या संभ्रमात असल्यासारख्या, तिच्या हालचाली होत होत्या. तिची अस्वस्थता ताडून अमरारि तिला म्हणाले "महाधी, तुला काही बोलायचे असल्यास, नि:संकोच बोल."

प्रत्यक्ष अमरारिंचे पाठबळ मिळाल्यावर ती काहीशी शांत झाली आणि ठामपणे तिने स्वत:ची मते मांडण्यास सुरुवात केली.:

"आपल्याला, आपल्या सध्याच्या नगरीपासून जवळचे स्थान शोधणे आवश्यक आहे. अन्यथा नवीन नगरीचे स्थान दूर असल्यास, उरलेल्या सर्व मणिमतीवासियांचे स्थलांतर करण्याचा अधिक भार आपल्यावर पडेल. सध्यातरी अशा प्रकारचे स्थलांतर, आपल्याकडे शेष असलेल्या वाहनांसाठी, यंत्रसामग्रीसाठी आणि इंधनासाठी अतिरिक्त भार ठरेल. शिवाय ह्या स्थलांतराची कोणतीही सूचना इंद्राला मिळाली वा नवीन वसतीस्थान इंद्राला समजले; तर आपल्या अस्तित्वावर पुन्हा एकदा नवीन संकट ओढवण्याची शक्यता आहे."

"तुझे म्हणणे योग्य आहे, पण असे स्थान आपल्या निकटच शोधणे; म्हणजे सुद्धा आणखी एका आक्रमणाची शक्यता वाढविणे नाही का ?" त्यांच्यातील अन्य एक ज्येष्ठ वैज्ञानिक 'विचक' म्हणाले. 

कुठलाही प्रयोगातून निष्कर्ष काढताना प्रत्येक गोष्ट, पुन्हा पुन्हा वेगवेगळ्या निकषांवर तपासून घेणे, ही विचक ह्यांची जुनी सवय होती. त्यामुळे अशा प्रकारच्या चर्चेतही त्यांची सवय डोकावणे, अस्वाभाविक नव्हते. अमरारिंना त्यांची ही सवय व्यवस्थित माहीत असल्याने, अमरारिंच्या मुखावर किंचित हास्य उमटले.  

"अर्थातच." आता उत्तर देताना महाधीच्या चेहर्‍यावर आत्मविश्वास दिसत होता. 

"म्हणूनच मी एक वेगळा उपाय सुचवत आहे. त्या इंद्रपुत्राने, त्याचे शेवटचे अस्त्र वापरल्यानंतर, आपल्या नगरीच्या पूर्वेला, समुद्रतळात एक अवाढव्य आणि खोल विवर निर्माण झाले आहे (६). तिथून सुरुवातीस बराच भू-रस बाहेर आला, पण तो आता थांबला आहे. त्या विवरात खोलवर आपण सहन करू शकणार नाही, असे तापमान असेल, त्यामुळे तिथे आपण राहू शकणार नाही."

"आपण जर त्या विवरात शिरून, एका ठराविक उंचीवर भुयारी मार्ग खणले, तर तिथे अनेक गुंफा आपण निर्माण करू शकतो. भविष्यकाळातही आवश्यकतेनुसार,आपण त्या भुयारी  मार्गांची आणि गुंफांची संख्या आणि भुयारी मार्गांची लांबी वाढवत नेऊ शकतो. त्या भुयारांमधील तापमान नियंत्रित करणे आपल्याला शक्य आहे. शिवाय, त्या भुयारी मार्गांमधून बाहेर येण्यासाठी, अन्य ठिकाणी सुद्धा मार्ग निर्माण करता येतील. आवश्यकतेनुसार आपल्याला राहण्यासाठीच्या गुंफा आणि विविध कामांसाठीची भुयारे व गुंफा वेगवेगळ्या स्तरावर ठेवता येतीलच, पण त्यांची क्षमता आणि सुरक्षाव्यवस्था सुद्धा वेगवेगळी ठेवता येईल. जेणेकरून भविष्यकाळात एखाद्या गुंफेत वा भुयारीमार्गात काही दुर्घटना घडली, तरीही इतर भुयारांच्या अस्तित्वाचा प्रश्न उभा राहणार नाही." 

" त्यातून कालांतराने निकटच्या समुद्रतळावरही, आपण राहू शकतो अशी परिस्थिती निर्माण झाली; तर आपण पुन्हा नव्याने विचार करू शकतो."

.... 

महाधी बोलायची थांबली आणि त्या कक्षात  प्रगाढ शांतता पसरली. विवराच्या आतमध्ये, विवराशी काटकोनात असणारी भुयारे आणि त्यात असणाऱ्या गुंफा सुरक्षितता आणि गुप्ततेच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त ठरणार होत्या; हे सर्वांच्याच लक्षात आले. शिवाय आवश्यकतेनुसार त्यांची क्षमता वाढवत नेता येणार होती. शिवाय अशी भुयारे निर्माण करण्यासाठी, आवश्यक असणारे तंत्रज्ञान आणि यंत्रे त्यांच्याकडे आधीपासूनच होती. त्यामुळे निकटच्या काळात कुठे लपायचे, हा प्रश्नही तुलनेने सोपा झाला होता. 

अमरारिंनी सर्व कक्षात त्यांची दृष्टी फिरवली. अनेक चेहर्‍यांवरचा ताण निवळला आहे, असे त्यांना जाणवले. "मला वाटते, सद्यपरिस्थितीत हा सर्वात सोपा आणि उत्तम उपाय आहे, कुणाला ह्या पेक्षा अधिक चांगला पर्याय  सुचतो आहे का ? किंवा ह्या पर्यायात काही त्रुटी दिसत आहेत का ?" 

"होय." पुन्हा एकदा विचक म्हणाले, त्यांच्या डोक्यातील शंकासुर त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हता. "आपण जितके खोलवर जाऊ, तितका आपल्या शरीरावरचा दाब वाढत जाणार आहे, शिवाय तिथल्या पाण्यात, आपल्या नगराभोवती असणार्‍या पाण्यापेक्षा अधिक क्षारद्रव्ये असतील, त्यांचा प्रभाव आपण कसा कमी करणार आहोत ? शिवाय नगर-उभारणीसाठी जी काही सामग्री लागेल, ती आपल्याला इतरत्र शोधून, तिथे वाहून न्यावी लागेल."

त्यांचे आक्षेप ऐकून अमरारिंच्या चेहेर्‍यावर थोडे गंभीर भाव आले आणि त्यांनी शांतपणे बोलण्यास सुरुवात केली :

"ह्या गोष्टीवर मी ह्या आधीही  विचार केला होता आणि ह्या संदर्भात नवीन नेतृत्वाशी माझा सविस्तर संवाद झाला आहे. त्यांनी कुठलाही निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य मला दिले आहे. पण आपणा सर्वांना आपापल्या क्षेत्रात दीर्घकाळाचा अनुभव आहे. त्यामुळे ह्या पुढचे माझे कथन तुम्ही सर्वांनी नीट लक्ष देऊन ऐकावे; त्यावर विचार करावा, असे माझे तुम्हा सर्वांना आवाहन आहे. आपण सर्वांनी एक गोष्ट ध्यानात ठेवायला हवी की सध्याचे शीर्षस्थ प्राधान्य तगण्याला आहे, पूर्वीच्याच पद्धतीने जगण्याला नाही. "

अमरारि अतिशय सावकाश आणि काही शब्दांवर विशेष आघात करत बोलत होते. "आपण तगून राहिलो तरच आपण पुन्हा वाढू. जशी आपली संख्या वाढेल, तसतसे आपले बळ वाढेल; आणि जसजसे बळ वाढेल, तसतशी आपली क्षमताही वाढेल. मग अनेक गोष्टी साध्य होऊ शकतील."

अमरारि एक क्षणभर बोलायचे थांबले आणि मग एक दीर्घ श्वास घेऊन त्यांनी पुन्हा बोलण्यास सुरुवात केली :  

"एक गोष्ट आपण सर्वांनी स्वत:च्या मनात बिंबवणे आवश्यक आहे की आपले जीवन आता पूर्वीसारखे होणे, अत्यंत अवघड आहे. त्या अस्त्राच्या किरणोत्सर्गाचे परिणाम, आपल्या सर्वांच्या शरीरावर तर होणारच आहेत, पण ते आपल्या पुढील पिढ्यांमध्ये सुद्धा उतरतील. त्यामुळे काही पिढ्यांनंतर आपले शरीर पूर्वीसारखे राहणार नाही. तसेच आपली संरक्षित नगरी उद्ध्वस्त झाली आहे, आणि तशीच्या तशी पुन्हा उभारणे, आणखी काही शतके आपल्याला शक्य होणार नाही. हे सत्य आपण जितक्या लवकर स्वीकारू तितके बरे."

"समुद्रतळावर स्वतंत्र निवासस्थाने उभारून राहण्यापेक्षा, महाधीने सुचविलेला उपाय अधिक सुरक्षित आहे आणि सद्यपरिस्थितीत तो उत्तम मार्ग आहे. पण तरीही तो उपायही  आपल्यात होणारे बदल टाळण्यासाठी उपयुक्त ठरेल, असे मला वाटत नाही. प्रत्येक नव्या पिढीत, आपल्या शरीररचनेत सूक्ष्म बदल होत जाणार आहेत आणि आपल्या दीर्घकालीन अस्तित्वासाठी ही उत्क्रांती स्वीकारणे, क्रमप्राप्त आहे."

"मी आधी सांगितले त्याप्रमाणे, मी नवीन नेतृत्वाला ह्या अटळ उत्क्रांती संदर्भातही पूर्ण कल्पना दिली आहे आणि त्यांनी ही गोष्ट स्वीकारली आहे. पण आपण आत्ता ही गोष्ट ह्या कक्षात उपस्थित असणार्‍यांपुरतीच ठेवणार आहोत. उर्वरित जनतेवर आणखी एक आघात होऊ नये असे नेतृत्वाला आणि मलाही वाटते. आपण सर्व अतिशय ज्ञानी आहात, तेव्हां मी जे सांगतो आहे, त्यावर खोलवर विचार केलात तर तुम्हा सर्वांना ही गोष्ट पटेल, अशी आशा आहे." 

इतके बोलून अमरारि थांबले, तोपर्यंत अनेकांच्या माना होकारार्थी डोलल्या होत्या. काही जण अतिशय गंभीर झाले होते. पण परिस्थितीने ओढवलेली असहाय्यता, त्यांनी निरुपायाने का होईना, स्वीकारली होती;  हे उशिरा आलेल्या त्यांच्या प्रतिक्रियांवरून अमरारिंच्या उमगले.

"तर मग आता महाधीच्या सूचनेनुसार, सविस्तर आराखडा आणि वेळापत्रक, शक्य तितक्या लवकर आपण आखणार आहोत." इतके बोलून अमरारिंनी ती सभा संपल्याचे घोषित केले. 

आराखडा ठरवला तरी त्याचे कार्यान्वयन (Implementation) ही वेगळी गोष्ट आहे. प्रत्यक्ष कार्यवाही करताना कोणत्या कोणत्या समस्या येऊ शकतील, ह्या विचाराने अमरारिच्या चेहर्‍यावर पुन्हा तणाव आला.....    

---------------------------------------

सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट

=======================

अवांतर : 

(६) हे विवर एकाद्या समुदगर्तेसारखे (Trench) सारखे असावे, असा विचार मी केला होता. पण निदान ह्या कथेपुरता विवर हा शब्द वापरण्यास अधिक सोपा आहे. 

शंकासुरांसाठी विशेष टीप : 

ह्या कथेद्वारे, निवातकवचांचे उदात्तीकरण करण्याचा कोणताही हेतू नाही वा तसा प्रयत्नही मी करत नाही आहे. प्रचंड विध्वंसानंतर झालेली स्वाभाविक प्रतिक्रिया, ह्या दृष्टीने ह्या भागाकडे पाहावे. 

आढ्याचे पाणी शेवटी वळचणीलाच जातेच. 

========================

=====

क्रमश: 

=====

युद्धार्थं : भाग ३

 

=====================

युद्धार्थं : भाग ३  

=====================

काही सहस्र वर्षांपूर्वी

....

परतीच्या प्रवासात अर्जुनाला काहीतरी अत्यंत तेजस्वी, प्रकाशमान अशी गोष्ट दिसली. 

हे काय आहे असे तो मातलीला विचारणार तोच त्याच्या दिसले की ते एक विशाल नगर आहे आणि ते अवकाशात भ्रमण करत आहे. 

त्या नगराकडे अर्जुनाचे लक्ष  खिळलेले पाहून, मातलीने त्या नगराचा इतिहास अर्जुनाला सांगितला. 

मातलीने त्याला सांगितले की पुलोमा आणि कालकी ह्या दोन असुर स्त्रियांनी दीर्घकाळ तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवांकडून ते नगर प्राप्त केले आणि  असा वर मागितला की त्यांच्या पुत्रांना देव, राक्षस आणि सर्पलोकातील कुणीही मारू शकणार नाही वा दु:खही  देऊ शकणार नाही. त्यांनी  ब्रह्मदेवांकडे असेही मागितले की त्यांचे नगर अतिशय रमणीय असेल आणि ते विविध रत्नांनी परिपूर्ण असेल, समृद्ध असेल. तसेच ते आकाशगामी असेल, अर्थात आकाशातच भ्रमण करेल आणि ह्या नगराचा नाश कोणतेही  देव-देवता, यक्ष, गंधर्व, सर्प, राक्षस वा अन्य असुर, ह्यापैकी कुणीही करू शकणार नाही. (४) 

तेव्हां ब्रह्मदेवांनी त्यांच्या इच्छेनुरुप  सर्व गुणांनी युक्त, समृद्ध, रोगरहित असे आकाशगामी नगर त्यांना दिले. त्या नगराचे नाव हिरण्यपूर असे होते आणि तिथे देवांना प्रवेश वर्ज्य होता. कालकेय आणि पौलोम नामक असुर त्या नगराचे रक्षणकर्ते होते. 

मातली म्हणाला "फार पूर्वीच ब्रह्मदेवांनी, एका मानवाच्या हातून ह्या नगराचा विनाश होईल असे योजले होते. त्यामुळे तू वज्रास्त्राचा पुनश्च उपयोग कर आणि  ह्या नगराचा विनाश कर."

मातलीकडून त्या नगराचा इतिहास जाणल्यानंतर, अर्जुनाने मातलीस त्यांच्या रथास त्या नगराकडे नेण्यास सांगितले. मग अर्जुन मातलीला म्हणाला "माझ्याकडील अस्त्रांचा उपयोग करून, देवांचा द्वेष करणार्‍या त्या पापी असुरांचा आणि हिरण्यपूराचा, मी आता विनाश करेन. 

मातलीने त्यांच्या रथास हिरण्यपुराच्या जवळ नेताच त्या असुरांची एक सेना विचित्र वस्त्रे, आभूषणे आणि शरीरकवचे परिधान करून, विविध रथात बसून युद्धासाठी सज्ज झाली. अत्यंत वेगाने त्यांनी अर्जुनावर त्यांच्या विविध शस्त्रांचा मारा सुरू केला. त्यावेळी अर्जुनाने त्याची सर्व शस्त्रविद्या, अस्त्रविद्या वापरत, सतत रथाला फिरता ठेवत, बाणांचा वर्षाव करत आणि त्यायोगे त्या असुरांना भ्रमित करत लढण्यास प्रारंभ केला. त्यामुळे कुंठीत आणि भ्रमित झालेले ते असुर परस्परांशीच लढू लागले आणि अर्जुनाच्या बाणांचेही लक्ष्य होऊ लागले. 

जेव्हां त्या असुरांच्या लक्षात आले की ह्या युद्धात आपली बरीच हानी होत आहे, तेव्हां त्या असुरांनी पुन्हा त्यांच्या नगरात प्रवेश केला. तदनंतर त्यांची माया वापरून त्या नगराचे कधी भूमीवर, कधी समुद्रात तर कधी आकाशात असे भ्रमण होऊ लागले. ते कधी सरळ उडत होते तर कधी तिरके होऊन उडत होते. तेव्हां अर्जुनाने अनेक अस्त्रांचा वापर करून, त्या नगराचा मार्गच पूर्णपणे रोखला, तसेच त्याचे आकाशातील भ्रमणही थांबवले. अशा रितीने ते नगर एका जागी कुंठित झाल्यावर, अर्जुनाने दिव्यास्त्रांचा वापर करून, त्या नगरावर असे प्रहार केले की अंतिमत: ते नगर भग्न होऊन पृथ्वीवर कोसळले. 

ते नगर पृथ्वीवर कोसळताच, मातलीने त्यांच्या रथास अत्यंत वेगाने पृथ्वीतलावर आणले आणि त्यांच्या कोसळलेल्या नगरासमोर उभे केले. अर्जुनाला असे दिसले की त्या असुरांची एक विशाल कवचधारी सेना, त्याच्याशी लढण्यासाठी पूर्णपणे सिद्ध आहे. त्यांचे मुकुट,कवच आणि ध्वज अतिशय विचित्र होते. त्यावेळी अर्जुनाला वाटले की सामान्य अस्त्रांचा वापर करून ह्यांचा पराभव अशक्य आहे, तेव्हां अर्जुनाने क्रमक्रमाने अत्यंत तेजस्वी दिव्यास्त्रांचा वापर करत, त्यांच्यावर आक्रमण करण्यास आरंभ केला. पण काही वेळाने अर्जुनाने ताडले की ते असुर युद्धकलेत अतिशय कुशल आहेत आणि ते अस्त्रविद्येतही निपुण आहेत. अर्जुनाला वाटले की हे युद्ध असेच सुरू राहिले तर कदाचित आपलाच पराभव होण्याची शक्यता आहे. 

तेव्हां अर्जुनाने रुद्राचे स्मरण करून, जगाच्या कल्याणासाठी साह्यभूत होण्यासाठी, त्याची प्रार्थना केली आणि रुद्रास्त्र नामक एका घोर दिव्यास्त्राला, त्याच्या धनुष्यावर बाण चढवून आवाहन केले. (५) 

त्या अस्त्राला बाणावर अभिमंत्रित करताच, तीन मस्तके, तीन मुखे, नऊ डोळे, सहा भुजा असलेला आणि अग्निप्रमाणे प्रदीप्त शिरोभाग असणारा व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असलेला, लपलपत्या जिभेचा एक महानाग अर्जुनाच्या दृष्टीस पडला. ते पाहताच अर्जुनाने त्रिनेत्र महादेवाचे स्मरण करत आणि समस्त असुरसेनेचा विनाश करण्याचा संकल्प करत, ते अस्त्र असुरसेनेवर सोडले. 

त्या अस्त्रप्रयोगानंतर अगणित चित्रविचित्र प्राणी आणि राक्षस निर्माण झाले आणि त्या असुरसेनेचा वध करू लागले. त्याचवेळी अर्जुनाने त्याच्या धनुष्यावरूनही बाणांचा वर्षाव केला. एकत्रितरित्या होणार्‍या ह्या सर्व आक्रमणामुळे, भूमीवरील तसेच आकाशगामी असलेले असंख्य असुर नष्ट झाले आणि भूमीवर कोसळले. 

केवळ एका अस्त्रप्रयोगाने, भूमीवर कोसळणारे आकाशगामी असुर आणि त्या असुरसेनेचा विनाश पाहून, स्तिमित झालेल्या अर्जुनाने पुन्हा एकदा, त्रिपुरांतक महादेवांना मनोमन वंदन केले. त्या असुरसेनेचा विनाश होताच असंख्य स्त्रिया विलाप करत त्या भग्न झालेल्या नगरातून बाहेर आल्या आणि ज्यांचे पती,पुत्र,पिता मारले गेले होते त्यांच्यासाठी त्या शोक करू लागल्या. 

त्या दोन्ही युद्धातील अर्जुनाचा पराक्रम पाहून हर्षित झालेल्या मातलीने अर्जुनाची सुयोग्य स्तुती केली.  

नंतर अर्जुनाला प्रसन्नचित्त पाहून मातलीने त्यांच्या रथास तात्काळ इंद्रलोकाच्या दिशेने नेले. इंद्रलोकात परतल्यावर दोन्ही युद्धांचा संपूर्ण वृत्तांत मातलीने इंद्रदेवांना कथन केला. तेव्हां इंद्रदेवांनी सुद्धा अर्जुनाची विविध प्रकाराने प्रशंसा केली. त्याचवेळी त्यांनी अर्जुनाला असेही सांगितले की ह्या पुढे होणार्‍या युद्धांमध्ये ह्या अस्त्रांचा प्रयोग, अत्यंत सावध राहून आणि स्थिरबुद्धीने करायचा आहे, हे तुझा चित्तात सदैव राहो. 

त्यानंतर अर्जुनाने काही काळ इंद्रलोकात व्यतीत केला. पण अर्जुन देहाने इंद्रलोकात वावरत असला तरी त्याचे मन परतीच्या प्रवासाचा विचार करत आहे, हे इंद्रदेवांनी ताडले. तो स्वत:हून विचारत नसल्याने, त्यांनी अर्जुनाला सांगितले की आता त्याने  पृथ्वीवर परतावे. पडत्या फळाची आज्ञा घेत, अर्जुन इंद्रदेवांच्या  रथात बसून, वनात राहणार्‍या आपल्या भावांकडे परतला. 

अर्जुनाने इंद्रलोकात आणि युद्धात जो काळ व्यतीत केला, त्या काळात पृथ्वीवर उणीपुरी पाच वर्षे लोटली होती ! 

---------------------------------------

सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट

=======================

अवांतर : 

(४)

विज्ञानात, तंत्रज्ञानात झालेल्या प्रगतीच्या पार्श्वभूमीवर, जलाधिष्ठित नगरे किंवा आकाशगामी नगरे ह्या केवळ कल्पनांच्या भरार्‍या आहेत, असे मानण्याचे कोणतेही कारण मला दिसत नाही.  

माझ्या vidnyansrushti ह्या ब्लॉग मधल्या एका लेखांकात मी लिहिलेले एक वाक्य इथे पुनश्च उद्धृत करत आहे. 'विज्ञानाचा आणि पर्यायाने तंत्रज्ञानाचा उगम, विकास, वापर व लोप ही वारंवार घडणारी प्रक्रिया आहे.' 

अव्याहतपणे चालणार्‍या ह्या चक्रीय प्रगतीचा आणि तदनंतरच्या विनाशाचा उद्देश, सध्या आपल्याला ज्ञात नाही; म्हणजे तसे काही अस्तित्वातच नाही, असे ठामपणे मानणे वा ठासून सांगणे, हे एकाप्रकारे मानवी बुद्धीचे औद्धत्य आहे.  शिवाय, ह्या चक्रीय आवर्तनाच्या विविध टप्प्यांवर, दरवेळेस उलगडलेले, ज्ञात झालेले विज्ञानच जर  भिन्नभिन्न असू शकते, तर शोधले गेलेले, ज्ञात झालेले तंत्रज्ञान वेगवेगळे असणे, ही काही फारशी अचंबित करणारी गोष्ट ठरू नये.

(५) साध्याशा दिसणार्‍या बाणाने इतके प्रचंड परिणाम करणारे अस्त्र कसे काय असू शकते, हा प्रश्न प्रचंड वेगाने होत असलेल्या तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे खरंतर संपुष्टातच आला आहे; आणखी काही शतकांनी तर असा प्रश्न निव्वळ अज्ञानमूलक ठरण्याचा संभव आहे. 

Voice Activated Weapons (वाण्युत्प्रेरितास्त्रे ?)  ही आजच्या तंत्रज्ञानाच्या आवाक्याबाहेरची गोष्ट नाही. Neural Interface for Weapon Activation (or Thought Activated Weapons) (चेतोत्प्रेरितास्त्रे ?/ मानसोत्प्रेरितास्त्रे ?) चे तंत्रज्ञान सुद्धा काही दशकात प्रत्यक्षात येईल, अशी चिन्हे आहेत. निसर्गाच्या शक्तींना, पंचमहाभूतांच्या अविष्कारांना,  आपण आपल्या कामासाठी आजही वापरतो. 

पोलादी पटलामागे विकसित झालेल्या आणि वापरण्याजोग्या असलेल्या काही पंचमहाभूताधारित शस्त्रांची माहिती ,पुरेसा आणि योग्य दिशेने शोध घेतला तर, अर्धवट स्वरुपात का होईना, पण मिळू शकते. आज त्या पंचमहाभूतांच्या मानवनिर्मित अविष्कारांमध्ये  कदाचित पुरेशी अचूकता नसेल, त्यांचे परिणाम आज कदाचित अनियंत्रित असतील, पण निकटच्या काळात नियंत्रण आणि वर्धनक्षमता (Scalability) ह्या दोन्ही गोष्टी साध्य होतील, ह्यात मला तरी शंका वाटत नाही. 

पण मूळ प्रश्न, केवळ त्या अस्त्रांची क्षमता साध्य करणे हा नसून, रामायण, महाभारत आणि इतर तत्सम पुराणैतिहासिक ग्रंथातून त्या अस्त्रांचा वापर करण्यासाठी घालून दिलेल्या नियमांचा आणि कुणाच्या हाती त्या अस्त्रांचे नियंत्रण असावे, ह्याची पात्रता ठरविण्याचा अधिक आहे. 

ह्या वा तत्सम ग्रंथांमधून, जेव्हां ह्या अस्त्रांच्या हस्तांतरणाचे उल्लेख येतात, तेव्हां ज्याला हस्तांतरण करायचे आहे, त्याची पात्रता तर जोखली जातेच; पण हस्तांतरण करताना आणि नंतरही बहुसंख्य वेळा त्या अस्त्रासंबंधीचे नियम,संयम ह्यांचा उल्लेख स्पष्टपणे दिसतो. क्वचितप्रसंगी अस्त्रांचा नियमापलिकडे जाणारा अयोग्य प्रयोग हा दंडास,शिक्षेस, शापास कारणीभूत ठरल्याचे उल्लेखही आढळतील. मात्र इंद्रलोकातून परतल्यावर, अर्जुनाने त्याच्या भावांसमोर सादर केलेली अस्त्रविद्येची  प्रात्यक्षिके, केवळ चेतावणीवर (पर्यायाने केवळ कानउघाडणीवर) निभावल्याचा उल्लेख आहे. 

दुर्दैवाने,आज ह्या नैतिक चौकटींचाच अभाव असल्याचा प्रत्यय वारंवार येत आहे. अशावेळी केवळ निरीक्षणाच्या भूमिकेत राहू इच्छिणार्‍या; काही 'अमानवी' (आणि कदाचित पृथ्वीहितैषी) शक्तींचे लक्ष तिथे वेधले जाईल, ही शक्यता कुठल्या आधारावर नाकारावी ? 

========================

=====

क्रमश: 

=====

युद्धार्थं : भाग २

 

=====================

युद्धार्थं : भाग २  

=====================

अकस्मात रथाने दिशा बदलली आणि समुद्राकडे बघण्यात दंग असलेला अर्जुन सावध झाला. मणिमती आता निकट होती.

मातलीने तो रथ अधरदिशेने नेण्यास आरंभ केला.

आता थोड्याच वेळात निवातकवचांची निवासस्थाने दृष्टीस पडतील हे जाणून युद्धघोष करण्यासाठी अर्जुनाने त्याचा देवदत्त शंख वाजवला. तो प्रचंड शंखध्वनी आकाशात गुंजला. त्या शंखध्वनींची कंपने समुद्रातही पोहोचल्यामुळे, समुद्रातील कित्येक जलचर भयभीत होऊन स्तब्ध झाले; काही शक्य होईल तिथे लपले. 

मातलीने रथाचा वेग वाढवला आणि तो थेट मणिमती नगरीच्या दिशेने समुद्रात झेपावला. रथाच्या गडगडाटी ध्वनीने संपूर्ण मणिमती दुमदुमली. आकाशातील विजेच्या कडकडाटासारखा तो आवाज ऐकून दानवांना वाटले — स्वतः इंद्रदेवच युद्धासाठी आले आहेत! क्षणभर ते उद्विग्न झाले, भयभीतही झाले.

तरीही विविध शस्त्रे हातात घेऊन, ते दानव प्रतिकारासाठी सिद्ध झाले. घाईघाईत त्यांनी मणिमतीची मुख्य द्वारे बंद केली; जेणेकरून कोणीही आतले काहीही पाहू शकणार नाही.

त्याचवेळी विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन आणि नाना प्रकारची स्वसंरक्षणाची साधने धारण करून, मणिमतीची दारे उघडून असंख्य निवातकवच बाहेर आले. ते पाहून मातलीने रथ इतक्या वेगाने आणि अशा प्रकारे हाकला की, रथाची दिशा आणि त्याची गती ह्याबाबत शत्रुसैन्यात संभ्रम निर्मण झाला. 

अतिशय विकृत स्वर आणि रुप असलेल्या निवातकवचांच्या योद्ध्यांचे असंख्य समूह तिथे उत्तेजित होऊन आरोळ्या ठोकू लागले. त्यांचा एकत्रित कलकलाट इतका भीषण होता की त्या कलकलाटांच्या कंपनांनी, समुद्रतळ जणु ढवळून निघाला. समुद्रातील विशालकाय मासे देखील अतिशय वेगाने पोहू लागले, उसळू लागले. 

काही क्षणातच तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव करत असंख्य निवातकवच अर्जुनाच्या  दिशेने धावले. अर्जुनाने चोख प्रत्युत्तर दिले. अर्जुनाच्या  बाणांनी अनेक निवातकवच मृत्युमुखी पडू लागले, तेव्हां निवातकवचांमधील अनेक महारथींनी अर्जुनाच्या रथाला घेरले आणि विविध शस्त्रांनी त्याच्यावर प्रहार केले. धनुर्विद्येतील सर्व कौशल्य पणाला लावून, अर्जुनाने त्या सर्वांचा यशस्वी प्रतिकार केला आणि अल्पावधीतच त्यांचे आक्रमण मोडून काढले. 

मातली हा अत्यंत कुशल सारथी होता. इंद्रदेवांच्या त्या रथाला, सर्वदिशांना प्रवास करण्यासाठी सहस्त्रावधी गती होत्या आणि तरीही मातली तो रथ उत्तमप्रकारे नियंत्रित करत होता. त्याने रथाला विविध दिशांना फिरविले; त्या भ्रमणामुळे, तसेच रथाचा प्रभावक्षेत्रात येऊन अनेक निवातकवचांचा नाश झाला. 

ते घनघोर युद्ध बराच काळ आणि वेगवेगळ्या स्तरावर सुरू राहिले (२). 

अर्जुनाला त्याच्या धनुविद्येतील कौशल्यांसोबत, नुकत्याच प्राप्त झालेल्या अस्त्रविद्या सुद्धा वेळोवेळी वापराव्या लागल्या. तरीही, अधूनमधून असे प्रसंग येत की अर्जुन चहूबाजूंनी निवातकवचांकडून घेरला जात असे; पण अशा प्रत्येक प्रसंगी  मातलीने रथसारथ्यातील कौशल्य पणाला लावून, अर्जुनाचे रक्षण केले. 

निवातकवचांना अदृश्य होणे, भूमीखाली दडणे आणि आकाशगमन करणे आदि तंत्रविद्या अवगत होत्या. त्यामुळे अनेकदा, अर्जुनाला त्यांच्याशी लढणे कठीण जात होते. विशेषत: जेव्हां निवातकवचांनी विविध मार्गांनी 'मायायुद्ध' आरंभ केले, तेव्हां अस्त्रविद्येतील सर्व आयुधे वापरूनही विजय मिळविणे कठीण वाटू लागले. 

अखेर, निवातकवचांच्या संपूर्ण सैन्याचा एकाच वेळी नाश करण्यासाठी, मातलीने अर्जुनाला इंद्रवज्र वापरण्याची सूचना केली. तो वज्रप्रहार होताच निवातकवचांची सर्व माया एकाएकी नष्ट झाली आणि असंख्य निवातकवच खाली कोसळले. 

निवातकवचांच्या त्या महाविनाशासह, युद्ध संपुष्टात आले तेव्हां, त्या रणभूमीवर सर्वत्र शवांचा,आयुधांचा,उद्ध्वस्त रथांचा खच पडला होता. 

अर्जुनाने इंद्रदेवांच्या रथात बसूनच, मणिमती नगरात प्रवेश केला. त्याला निवातकवचांच्या अनेक स्त्रिया आक्रंदून रडताना दिसल्या. शोक, विलाप करणार्‍या त्या स्त्रियांना ज्या क्षणी अर्जुनाचा रथ दिसे; त्या क्षणाला त्या सर्व स्त्रिया आपापल्या रत्नजडित घराच्या दिशेने धाव घेत.  

त्या अद्भुत नगराला पाहून अर्जुनाने मातलीला विचारले की "ह्या नगरात देव का राहत नाहीत ?" 

त्यावर मातलीने पूर्ण घटनाक्रम सांगितला — फार पूर्वी मणिमतीवर देवांचेच स्वामित्व होते. मात्र निवातकवचांनी तपश्चर्येच्या माध्यमातून, ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले आणि देवांशी होणार्‍या प्रत्येक युद्धात अजेय असण्याचा वर मिळवला. त्या नंतर  देवांना पराभूत करून त्यांनी मणिमती बळकावली. स्वाभाविकच व्यथित झालेल्या इंद्रदेवांनी ब्रह्मलोकी जाऊन, निवातकवचांना पराभूत करण्यासाठी उपाय विचारला. त्यावर ब्रह्मदेव म्हणाले की तुझे दुसरे रुप असणारा कुणीतरी, निवातकवचांचा पराभव करेल. 

हा कथाभाग सांगून मातली अर्जुनाला म्हणाला "म्हणूनच इंद्राने तुला सर्व शस्त्रास्त्रे देऊन, त्याच्यासारखे रूप देऊन  आणि स्पष्टपणे उद्दिष्ट सांगून इथे पाठविले." (३) 

इंद्रलोकात परतण्यासाठी रथाने जेव्हां झेप घेतली, तेव्हां अर्जुनाचे मनात अनेक विचार आणि प्रश्न थैमान घालत होते....

---------------------------------------

सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट

=======================

अवांतर : 

(२) ह्या युद्धाचे सविस्तर वर्णन महाभारतात आहे. त्यातील अनेक शस्त्रांचा व युद्धातील घटनांचा, त्यांच्या वर्णनाचा अर्थ जशास तसा न घेता, ''समुद्रकुक्षिमध्ये असणारे नगर' पर्यायाने  'समुद्रगर्भातले युद्ध' हा सूचक संदर्भ लक्षात घेऊन, ह्या युद्धास समजून घेणे अधिक उपयुक्त ठरेल. 

(३) कुंतीच्या पोटी इंद्राच्या मंत्राने अर्जुनाचा जन्म होतो; ह्या कथाभागामागे, हे सुद्धा एक उद्दिष्ट असेल का ? 

========================

=====

क्रमश: 

=====

===============================

अस्वीकृती / अस्वीकरण / Disclaimer 

===============================

ह्या काल्पनिक विज्ञानकथेतील मूळ संकल्पना आणि कथावस्तूसाठी (Plot), तसेच  कथाविस्तारासाठी पुरवलेल्या / वापरलेल्या अनेक कल्पना माझ्या असल्या, तरी कथावस्तुची मांडणी, कथाविस्तार, काही संवाद व संदर्भ आदि बहुतांश कथाभाग, हा यांत्रिक बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने, मायक्रोसॉफ्टच्या बिंग को‑पायलट ए.आय. च्या माध्यमातून लिहिला आहे.

ह्या कथेत काही पुराणैतिहासिक संदर्भ वापरले आहेत. काही ठिकाणी असे संदर्भ जसेच्या तसे न वापरता, विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून पुनर्कल्पित केले आहेत. ह्या मागे मूळ ग्रंथ, कुणाच्याही परंपरा, श्रद्धा किंवा श्रद्धास्थानांचा अपमान करण्याचा कोणताही हेतू नाही. हे संदर्भ केवळ विज्ञानकथेला पोषक ठरावेत ह्या उद्देशाने वापरले आहेत.

ह्या शिवाय काही सत्यघटना, देश‑प्रदेश‑नगर‑गावांची नावे किंवा ऐकीव घटना कथेत गुंफल्या आहेत; त्यामागे केवळ आणि केवळ कथेला रंजक करण्याचा प्रयत्न आहे, अन्य कोणताही हेतू नाही.

ह्या कथेतून कोणतेही असत्यकथन रुजविणे, प्रस्थापित करणे किंवा कोणताही उद्देश साधणे — अशा दिशेने माझा हा प्रयत्न नाही. ह्या कथेचा कोणताही भाग प्रत्यक्षात तसाच (किंवा साधारण तसाच) घडला आहे, असे सुचविण्याचा माझा हेतू नाही.

ह्या कथेचा वापर करून कुणीही, कुठल्याही प्रकारचा/चे भ्रम पसरविला/ले, विपरीत निष्कर्ष काढले किंवा तत्सम कृती केल्या, तर त्याचे संपूर्ण उत्तरदायित्व संबंधित व्यक्तीचे / व्यक्तीसमूहाचे राहील.

ह्या कथेत आढळणारे प्रसंग, पात्रे, व्यक्तिरेखा, संस्था, संघटना किंवा स्थळे आदि, कुठल्याही स्वरुपात  प्रत्यक्षातील व्यक्ती, समूह, संस्था, संघटना, देश, प्रदेश, नगर किंवा गाव ह्यांच्याशी पूर्ण किंवा अंशतः साधर्म्य दाखवित असल्यास, तो निव्वळ योगायोग समजावा. अशा साधर्म्यावरून कोणतेही निष्कर्ष काढणे किंवा कृती करणे, हा वाचकाचा स्वतःचा निर्णय असेल; त्याचे उत्तरदायित्व माझे नसेल.

सोबतचे चित्र केवळ प्रातिनिधिक स्वरुपाचे समजावे.

तळटीप: 

विस्तारभयास्तव, ह्या विज्ञानकथेला अधिक रंजक करणे टाळले आहे; त्यामुळे निदान काही परिच्छेदात तरी, आपण विज्ञानकथा वाचत नसून एखाद्या विज्ञान माहितीपटाची प्रतिलिपि (Transcript of a Science Documentary), वाचत आहोत, असे वाचकांना वाटण्याची शक्यता आहे. 

विकास दत्तात्रेय बापट

=====================