=====================
युद्धार्थं : भाग ५
=====================
नेतृत्वाशी संवाद साधून अमरारि आपल्या कक्षाकडे परतत असताना, अकस्मात महाधी सुहास्य मुद्रेने त्यांच्याकडे आली. तिच्या चेहर्यावरून तिच्यावर सोपवलेले कार्य तिने पार पाडले आहे, हे त्यांच्या लक्षात आले. त्यांनी तात्काळ सभेसाठी सर्वांना निमंत्रण देण्याची व्यवस्था केली.
त्या पहिल्या सभेनंतर अमरारिंनी बराच कालावधी अस्वस्थ मनस्थितीत घालवला होता. नेतृत्वाशी विचारविनिमय करणे, हताश झालेल्या निवातकवचांना, स्त्रियांना धीर देणे, तात्पुरत्या पुनर्वसनाच्या कामात सहभागी होणे आदि गोष्टींमध्ये त्यांचा बराच वेळ जात असला, तरी त्यांचे मन महाधीकडून येणार्या निरोपाकडे लागले होते. एकीकडे त्यांना विश्वास वाटत होता की महाधी आणि तिचे सहकारी आखत असलेला नव्या नगरीचा आराखडा हा परिपूर्ण असेल, पण दुसरीकडे, त्यांना त्यावर उमटणार्या संभाव्य प्रतिक्रियांचे थोडे भय देखील वाटत होते. त्यात गेल्या सभेत कित्येकांनी केवळ निरुपायाने होकार दिला होता; ही गोष्ट त्यांना भेडसावत होती.
अमरारिंकडून सभेसाठी सूचना मिळाली आणि त्याच सभाकक्षात उत्कंठा, चिंता, तणाव, आत्मविश्वास अशा विविध भावना उमटलेले चेहरे पुन्हा एकत्र आले. सभाकक्षात तसाच निळसर- हिरवट प्रकाश पसरला होता. महाधीने तिच्या हातात असणारा एक गोलक त्या मेजाच्या एका कोपर्यात ठेवला आणि त्यावर स्वत:चा हात ठेवला. त्या मेजाच्या पृष्ठभागावर असलेल्या काचेवर संभाव्य नगररचनेचे एक रेखाचित्र उमटले.
अनेकांनी ते रेखाचित्रे नीट बघितल्यानंतर, स्पष्टीकरणाच्या अपेक्षेने महाधीकडे बघितले. महाधीने सावकाश पण ठाम स्वरात बोलण्यास आरंभ केला. :
"गेल्या वेळेसच मी सुचवले होते की आपल्याला समुद्रतळावर राहणे शक्य नाही. त्या ऐवजी विवरात उतरून, विवराच्या भिंतींमध्ये काटकोनात भुयारी मार्ग खणले, तर त्यात आपण राहण्याची व्यवस्था करू शकतो आणि विवराचा अवाढव्य आकार पाहता वेगवेगळ्या दिशांना हे भुयारी मार्ग खणले जाऊ शकतात. हा आराखडा, केवळ एका दिशेला खणलेल्या भुयाराची अंतर्गत रचना कशी असेल हे दाखविण्यासाठी आहे."
तो आराखडा सविस्तर समजावण्यासाठी महाधी त्या आराखड्यावर थोडीशी झुकली आणि पुन्हा तिने बोलण्यास आरंभ केला.
"प्रत्येक भुयारात ही रचना अनेक स्तरीय असेल. तुमच्या सर्वांच्या लक्षात असेलच की विवराच्या तळातून भू-रस उफाळला होता, अर्थात तिथे प्रचंड उष्णता आहे. ह्या उष्णतेचा उपयोग आपण करून घेऊ शकतो. प्रत्येक भुयारी मार्गात आपण त्या उष्णतेचा उपयोग करून घेऊ शकू, ती उष्णता आपल्या अस्तित्वासाठी संकट ठरणार नाही; इतकेच आपण खोल जाऊ. त्यामुळे प्रत्येक भुयारी मार्गात किती स्तर असतील; हे आत्ता सांगणे कठीण आहे. पण सर्वसाधारणत: सर्व भुयारी मार्गात बहुस्तरीय रचना असेल."
इतके बोलून महाधी प्रतिक्रिया पाहण्यासाठी थांबली. अनेकांच्या चेहेर्यावर अजूनही प्रश्नचिन्हे होती.
ते पाहून तिने त्या आराखड्यामागची कारणे देण्यास आरंभ केला. "इथे तुम्हाला अनेक स्तर दिसत असले, तरी आम्ही त्याचे चार प्रमुख भाग पाडले आहेत."
सगळ्यांची दृष्टी त्या आराखड्यावर असली, तरी त्यांचे कान आपल्या बोलण्याकडे आहेत हे तिला जाणवले. ती पुढे म्हणाली :
"सर्वात वरती वावरण्याच्या व राहण्याच्या जागा, त्या खाली प्राणवायू व अन्न उत्पादनासाठी आणि साठवणूकीसाठी व्यवस्था, त्या खाली जल शुद्धीकरण आणि तापमान नियंत्रण कक्ष आणि सर्वात तळात भूगर्भातील उष्णता आत घेण्याची, नियंत्रणाची आणि ऊर्जा उत्पादनाची व्यवस्था अशी ढोबळमानाने रचना आहे. आत घेतलेली उष्णता आपण आवश्यकतेनुसार जिथे आवश्यक असेल तिथे तापमान नियंत्रण करून पुरवू शकू. तसेच आपल्याला विविध प्रकल्पांसाठी जी ऊर्जा लागेल, त्याची निर्मिती सुद्धा इथेच होईल."
ती क्षणभर थांबली. सर्वजण उत्सुकतेने ऐकत होते. ती पुढे म्हणाली "आजही पाण्यातून आपण जो प्राणवायू मिळवतो, तो आपल्याला पुरेसा ठरत नाही, त्यामुळे आपल्याला अतिरिक्त प्राणवायू निर्माण करण्याची आवश्यकता भासणारच आहे."
विचकांना मान डोलावताना तिने पाहिले आणि तिच्या स्वरात थोडा उत्साह आला. :
"अन्न उत्पादनासाठी आरंभी आपण शैवाल उत्पादन करावे. त्या शैवाल उत्पादनातून आपली प्राणवायू देखील मिळवता येईल. सध्या आपण जलचरांची शेती करू शकणार नाही; कारण त्यांच्यावर सुद्धा किरणोत्सर्गाचे परिणाम झाले असणार आहेत. पण कालांतराने ह्या स्तरावरील काही कक्षात आपल्याला पूर्वीप्रमाणेच जलचरांची शेती सुद्धा करता येईल. शैवाल उत्पादनाच्या वरच्या थरात, अतिरिक्त उत्पादन साठवून ठेवण्याची व्यवस्था करता येईल. जिथे हिरवे त्रिकोण दिसत आहेत तो उत्पादनाचा आणि शुभ्र त्रिकोण दिसत आहेत, तो साठवणुकीचा स्तर आहे."
तिने मान वर केली. अमरारिंच्या चेहर्यावर समाधान आहे; असे तिला वाटले. :
"त्याच्या वरच्या स्तरात राहण्याची व्यवस्था आणि सर्वात वरती आपल्याला ज्या ज्या कारणांसाठी एकत्र यावे लागते, अशा कारणांसाठी व्यवस्था करता येईल. शिवाय ज्या स्तराच्या आपल्या गरजा वाढतील, तसतसे त्या स्तरावर विस्तारीकरणही करता येईल. त्यासाठी अर्थातच नव्याने भुयारी मार्ग खणावे लागतील."
महाधी बोलत असताना अमरारिंना जाणवत होते की तिने व तिच्या सहकार्यांनी किती खोलवर विचार केला आहे. त्यांनी उपस्थितांच्या चेहर्यावरून दृष्टी फिरवली. कित्येक चेहर्यांवरचा तणाव कमी झाला होता. काही चेहरे चिंतातूर आणि विचारमग्न सुद्धा होते.
नेहमीप्रमाणे पहिली शंका विचकांच्या डोक्यात आली.
"आपण जितके खोल जाऊ, तितका शरीरावर पडणारा दाब वाढणार आहे, तो आपण कसा सहन करणार आहोत ?"
महाधीने ह्या प्रश्नाचा विचार आधीच केला असावा. तिने तात्काळ उत्तर दिले. "हो, दाब वाढेल हे खरे, पण आपण पूर्ण नगर दाब‑प्रतिरोधक मिश्रधातू व सेंद्रिय तंतूंच्या आवरणाने सुरक्षित करू शकतो. त्यामुळे आपले शरीर थेट दाबाला सामोरे जाणार नाही. मात्र, दीर्घकाळात आपल्यात सूक्ष्म बदल होत जाणारच आहेत. आपल्या हाडांची घनता वाढेल, आपले शरीर लहान व हलके होई भुयारातील गुंफांमध्ये सतत वावरल्यानंतर कालांतराने आपली उंची घटत जाण्याची शक्यता आहेच. ही उत्क्रांती अटळ आहे, पण ती आपल्याला नगराबाहेर वावरण्यासाठी सुद्धा अधिक सक्षम करेल."
चेहर्यावर चिंतेचे जाळे पसरलेल्या आणखी एका वृद्धाने दोन प्रश्न विचारले. खोलवरच्या पाण्यात क्षारांचे प्रमाण अधिक असेल, त्यांचा प्रभाव कसा कमी करणार ?, दुसरी गोष्ट म्हणजे नगर उभारणीसाठी लागणारी सामग्री आणि यंत्रे विवराच्या आत कशी नेणार आहोत ?"
ह्या प्रश्नांचा सुद्ध महाधीने विचार केला होता. "खोल पाण्यातील क्षारांचे प्रमाण आपल्या शरीरावर परिणाम करेल. पण कालांतराने आपल्या शरीराच्या उत्सर्जन व पचन यंत्रणेतील सूक्ष्मजीव हे क्षार संतुलित करतील. सुरुवातीला मात्र जलशुद्धीकरण कक्ष आवश्यकच राहील."
ती क्षणभर थांबली आणि तिने दुसर्या प्रश्नाचेही उत्तर दिले. :
आरंभीची विवरे खणताना आपल्याला जी सामग्री लागेल, ती नड आपल्याकडे आत्ता शिल्लक असलेले धातू व इतर पदार्थांचे साठे भागवतील. नंतर विवरांच्या भिंतीमधून, खणलेल्या भुयारांतून आपल्याला हव्या त्या गोष्टी मिळवण्याची यंत्रणा आपल्याला विकसित करावी लागेल. तिथे आपली मोठी यंत्रे नेणे हे सध्या तरी निश्चितच कठीण आहे. त्यामुळे आपल्या जुन्या नगरात खाणींमध्ये खोदकाम करण्यासाठी, जे छोट्या आकाराचे खोदक आपण निर्माण केले होते; ते खोदक वापरून आरंभीचे मोठे भुयारी मार्ग आपण निर्माण करू शकतो."
अजूनही काही चेहरे तणावातच होते. महाधीने एक दीर्घ श्वास घेतला आणि ती पुढे बोलू लागली :
"त्या छोट्या खोदकांमुळे आरंभीच्या कामास थोडा अधिक वेळ लागेल हे आम्ही गृहित धरले आहे. पण एकदा पुरेशा लांबीचे आणि उंचीचे भुयार पूर्ण झाले की त्या भुयारातून वरती समुद्रतळाच्या दिशेने आपल्याला दुसरे मार्ग निर्माण करावे लागतील. ह्या मार्गांचा वापर करून आपली मोठी यंत्रे आत येऊ शकतील. एकदा ती यंत्रे आत आली की नंतर कामाचा वेगही वाढेल. शिवाय, भुयारी मार्गातून बाहेर पडण्यासाठी आणखी एक पर्यायी मार्ग सुद्धा आपसूकच निर्माण होईल."
महाधी बोलायची थांबली आणि त्या सभाकक्षात तणावपूर्ण शांतता पसरली.काही जणांच्या चेहर्यावर अनामिक भीती आहे; असे तिला वाटले. काही क्षण असेच गेले; कुणीच काही बोलेना.
मग विचकांचा प्रश्न आला "म्हणजे हा आराखडा वापरल्यानंतरही आपल्यात, आपल्या पुढील पिढ्यांमध्ये जे परिवर्तन होणार आहे, ज्या अटळ उत्क्रांतीला आपण सामोरे जाणार आहोत; ते आपण टाळू शकणार नाहीच आहोत. कारण ह्या आराखड्यात कुठेही जुन्या पद्धतीच्या नगररचनेकडे पुन्हा परत जाऊ शकू; असे काहीही नाही."
विचकांचा आक्षेप अगदी योग्य होता. त्यामुळे तिथे थोडीशी कुजबूज सुरू झाली आणि ती थांबण्याचे नाव घेईना.
तेव्हां अमरारिंनी त्या चर्चेची सूत्रे हातात घेतली. "सर्वांनी इकडे लक्ष द्या आणि मी काय सांगतो आहे ते पुन्हा नीट लक्ष देऊन ऐका. आपण गेल्यावेळी ह्या विषयी सविस्तर बोललो आहोत, पण तरीही पुन्हा सांगतो. आपण झेललेल्या आणि ह्यापुढेही कमी-अधिक प्रमाणात झेलाव्या लागणार्या किरणोत्सर्गाचे परिणाम आपल्यावर होणारच आहेत. ते परिणाम आपल्या पुढील पिढ्यांमध्येही उतरणार आहेत. त्यात आता आपण पूर्णपणे वेगळ्या पर्यावरणात राहणार आहोत, वावरणार आहोत. जनुकांमध्ये, गुणसूत्रांमध्ये उत्परिवर्तन (Mutation in genes, Chromosomal Mutation) अटळ आहे. त्याचा वेग कदाचित आपण नियंत्रित करू शकू. पण परिस्थितीनुसार, पुढील पिढ्यांमध्ये तो वेग कमी करण्याऐवजी आपण तो वाढविण्यासाठीच प्रयत्न करू, ही शक्यता आहे. तेव्हां पुन्हा एकदा सांगतो; ही संभाव्य उत्क्रांती मनोमन स्वीकारा."
सभाकक्षातील तणाव अजूनही तसाच होता. मग त्यांनी निर्वाणीचा आधिकारिक स्वर लावला. :
"ह्या पलिकडे कुणाला काही शंका असल्यास वा नंतर काही गोष्टी लक्षात आल्यास माझ्याशी अवश्य बोला. पण ह्या आराखड्याप्रमाणे आपण पुढे जावे; असे मला वाटते. तुम्हा सर्वांची मान्यता / आक्षेप मला लेखी कळवा. आता ही सभा संपली आहे. आवश्यकता वाटल्यास आपण पुन्हा भेटू."
सभाकक्ष रिकामा झाला तरी अमरारि त्यांच्या जागेवरच बसून होते. त्यांच्या लक्षात आले की हा आराखडा नेतृत्वाला समजावून, त्यांचा अंतिम होकार घेऊन आणि त्यांच्याकडून सर्व प्रकारच्या साधनसामग्रीची उपलब्धता कळल्यानंतरच, अंतिम वेळापत्रक ठरवता येईल.
मेजावरील ऊर्जागोलकावर त्यांनी दोन बोटांनी अलगद स्पर्श केला. त्या कक्षातील प्रकाश मंदावला.
काहीशा जड पावलांनी ते उठले. नव्या संस्कृतीचा पाया रचण्याचे महत्कार्य त्यांना आता पार पाडायचे होते.
त्यांच्या पावलांचा आवाज, त्या रिकाम्या सभाकक्षाला, मोठ्या परिवर्तनाची जाणीव करून देत होता.
---------------------------------------
सहलेखक : विकास द. बापट आणि बिंग को-पायलट
=======================
अवांतर :
मी इथे अधिक तांत्रिक गोष्टी टाकू शकलो असतो; पण मी ते जाणीवपूर्वक टाळले आहे.
========================
=====
क्रमश:
=====
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा